Archiv der Kategorie: Dîrok

Di Mîtos, Dîrok û Zargotina Kurdî de “Rostemê Zalê”

 

Rostemê Zalê Zer[1] yek ji navdartirîn lehengê mitolojiya Îrana qedîm e. Ev rûzemîn di bin bandora dînê kurdan yê qedîm Zerdeştî û Yezdanî yê de maye. Helbet efsane û zargotina Îrana qedîm jî li gor wan baweriyan teşe girtiye. Ji ber ku destana Rostemê Zal li Îrana qedîm de derbas dibe, divê em bizanin ku em behsa ku derê dikin. Îrana qedîm tixûbên wî pir fireh e û hema bêje bi dehan dewlet, împaratorî ji dewra antîk heta niha avabûne. Bi rêzê , xelkên Elam, Med, Axamenîş, Sasanî, Eşkanî, Pers, Ecem, Kurd, Tirk û gelek miletên kêmhejmar li wir jiyane. Ji wan hemiyan re Îranî hatiye gotin û ev peyv ne ji navê neteweyekî, navê herêmekê ye. Bandora herî zêde jî Medan û Sasaniyan li vî coxrafyayê pêkanîne. Jixwe Destana Rostem jî li wan erdan derbas dibe. Medan gelek bandor li bîr û ramanên xelkên mayîn kirine. Li gor lêkolîneran, Persîyan ji bilî ola Medan, gelek efsane û çîrokên wan jî kirine malên xwe. Ji ber vê yekê, pir eşkere ye ku destana Medan “Rostem”, wekî ya xwe nîşan dane. Li gor Heredot, efsaneyên dewra Kuraşê Duyem (Key Xisro) de mane, wekî; destana Kawa, destana Rostemê Zalê berhemên Medan in. Naveroka destana Rostemê Zal hema bêje baweriyên Medyayê dagirtîne.

Li gor gotina Persiyan tixûbên Îranê ji çîyayên Zagrosê, ji rojavayê perava Persiya, ji çiyayên Hîndîkûş, ji hêla bakûr heta pêlava rojava ya behra Kaspînê digire nava xwe.[2] Li Îrana qedîm sê şahînşahîtî mevcûd bûne. Li rojava Persîya, li rojhilat Balch an jî Bakterie û navêndê de jî Medya ango imparatoriya Medan. Li gor gotina dîrokzanên kevn yên rojhilatî, şahê Belchiya yê yekem Cemşît bûye. Cemşît B.Z di salên 3500an de bajarê Belchê rêvedibir. Cemşît binemala Paişdadîs(Pîşdadî) ava kiriye. Pey wî re binemala “Kawa”(Keyanî) an jî wekî tên nasîn, binemala “zanyar”an hukim kirine. Binemala sêyemîn jî bi navê “aspa” hatine nasîn. Wexta vî binemalê pêxember Zerdeşt rabûye. Key Guşt Aspa (Vîştaspa) baweriya Zerdeşt hebandiye û wekî dînê dewletê pejirandiye.

Em li gor bûyerên di Şahnameyê de diborin de pêdihesin ku Rostem dewra Key Kûbat (Kavî Kavata), Key Kavûs (Kavî Ûsadhan) û Key Xisro(kavî Hûsravah) de jiyaye. Diroknasên rojava, Key Xisro bi navê Kûraşê II. (Cyrus II.) dizanin. Kûraşê II. B.Z. di nav salên 559-529 an de bûye desthilat. Ango sî salî hukim kiriye. Lê Şahnameyê de têgotin ku wedê(maweya) hikumdariya wî şest sal bûye. Rostem fermandarê Key Kubat, Key Kavûs û Key Xisro yê herî payebilind û mêrxas bûye. Wekî Şahnameyê de tê gotin, Key Kavûs û Key Xisro jî her tim bilêv kirine wekî xêra Rostem, xêra şûr û mertalê wî welatê wî aza û bextewar e û xirabiya Efrasiyabê Tûranî nagihije tu encamî.

Gelo Rostem kesayetiyekî rasteqîn e an jî bi temamî efsaneyî ye. Navê Rostem û Kawa Avestayê de derbas nabin. Li gor rojhilatzan A. Christensenê ev herdu nav di dewra Sasaniyan de tevî efsaneyê bûne. Şerefxan, ji Firdewsî neqîl dike û dibêje Rostem kurd bûye û bi navê Rostem-î Kurdî hatiye nasîn. Gûrdal Aksoy jî dibêje ku “Vî derbarê de çend zanyar (Th. Nöldeke, Das Iranische Nationalepos, 10,11; Christensen, Les Kayanids, s.136-46) iddaa kirine ku Rostem lehengekî Sakayî ye. Herzfeld jî pirtûka xwe ya bi navê ‘Dîroka Arkeolojiya Îranê’ de dibêje ku Rostem ne ji Îranî ye, lê Qralê Sakastanê ye û bawermendekî Zerdestî yê serhişk bûye.[3] Li gor Herzfeld navê Rostem nasnavê Xwedanekî ye û dibe ku navê Xwedan Vrtragna[4] be. Lê avestayê de navê Key Xisro wekî Kavî Hûsravah û navê Efrasiyab jî wekî Frangrasyon derbas dibe. Dîrokzanên Tirk iddaa dikin ku Efrasiyab Alp Er Tûnga ye. Alp Er Tûnga destanekî Tirka ya antîk e. Ev nav di Şahnameyê de wekî Efrasiyab derbas dibe û neyarê Key Xisro û Rostem yê herî mezin e. Di dewra herî baştirîn ya dewleta sakayan de jiyaye û dawiya dewletê jî disa dewrana wî de bi tekçûna wî encam daye. Heredot û gelek dîrokzanên ewil Efrasiyab wekî “Astiyag” nivîsine û ev kes Qralê dewleta Medan yê dawî bûye û Key Xisro (Kuraşê II. ) jî nevîyê vî ye. Sînorê Tûran û Îranê Çemê Ceyhûnê(Amû Derya) bûye. Li jora Çêm xelkên Sakayî (Îskît) li jêrê jî xelkên Îranî dijiyan. Di berhevokên kurdî de jî bi navê “Ava Şehderûtê” behsa vî çemê tê kirinê û bi sedan salan di nav her dewletan de wekî sînor maye.

Dîrokzan behs dikin ku bi navê Rostem fermandarekî dewra Keykûbad, Keykavûs û Key Xisro hebûye. Fermandarekî binav û deng bûye. Dîrokzanê qurna dehemîn Taberî ku ew jî xelkê îranê ye, piştrast dike ku Rostem fermandarê Key Kavûs bûye. Taberî dinivîse ku, Key Kavûs wexta ku kurê wî Siyavahş bû, ji bo perwerde kirinê sparte bendeyê xwe yê herî payebilind Rostem. Navê Rostem dinivîse, “Rostem bîn Destan bîn Berman bîn Harnek bîn Girşasp bîn Asrt bîn Sehm bîn Nerîman.”[5] Heman berhemê de tê gotin ku, “Rostem merivekî xurt û sitemkar bûye.” Wexta ku Key Kavûs eskerên xwe ajot ser Yêmenê, ji ber padîşahê wir têk çûye û bi destê padîşahê wir, di bîrekê de dîl tê girtin. Li gor baweriya farsiyan Rostem heta navenda Yêmenê çûye û Key Kavûs ji bîrê derxistiye. Li ser vê mêraniya wî Key Kavûs erdê Sicîstanê û Zabilîstanê li ser wî qeyd kiriye û tacek û textekî nigên wî zîv hatiye çêkirîn daye wî ku welatê xwe birêvebibe. Ebdullah M. Varlı pirtûka xwe de behs dike ku Sicîstan ku destê Rostem de bû jixwe xelkê wir Kurd bûne. “Her wusa hemû dîrokzannê Ereban ji bo komalê Sisîstanê (dive Sicîstan be) gotine; Evan Kurdin”[6].

Piştî ku Kuraşê Duyem qralê Medan Astîyag têk bir, êdî xelkê Pers bûbûn desthilat û xelkên Medî bûbûn bindest. Persiyan xwastin ku xelkên Medî bi darê zorê asîmîle bikin. Lê ji ber ku çand, bawerî û zimanekî wan ê dewlemend hebû, xelkên Persiyan her çiqasî desthilat bûn jî ew ketin bin bandora Mediyan. Çanda îranê li ser mîrata Elam- Medan ava bû. Ji bilî çanda Medan, Persiyan navên “arî” jî wergirtin û mîrata wan heta istilaya Misilmanan li ser platoyê domandin.[7]

Ew bûyerên dîrokî ji zarê gel hatine wergirtin û nivîsîn. Herçiqasî hatibin nivîsîn jî, bûyerên rasteqînî bi sedan salan li ser zarê gel hatine gotin û wexta ku zarekî derbasî zarekî din bûne gelek tişt lê zêde bûne û bûyer, kes û dem formekî asayî guheziye formekî derasayî. Heta roja ku dîsa hatine nivîsînê jî wisa berdewam kirine. Dive ku fermandarekî bi navê Rostem jiyabe û merivekî rêzê be. Lê belê di nav zêna xelkê de ew kes wekî xwe nemaye û bi xêra zargotinî wesfên derasayî di kesayetiya wî de hatine komkirin. “Mîtos di bûyina lehengekî de ne dawî ye, qonaxa yekem e. Bîranîna rûdaneke dîrokî yan jî kesayetiyekî rasteqînî herî zêde, dibe ku du an jî sêsed salan hebûna xwe berdewam bike. Sedema we jî ew e ku ji bo zêna gelerî bîranîna kesayetiyên rasteqînî û bûyerên tekane gelekî dijwar in”.[8] Em dibînin ku kirinên Rostem jî di nav gel de bi sedan salan hatine gotin û di zargotina kurdan de formekî efsaneyî cihê xwe girtine. Êdî Rostem dikare şêran re şer bike û wan bi lepên xwe bikuje, dêwan re bikeve qal û cengê, dêwên heft serî bikuje û xelkê destê wan rizgar bike, fîlan têk bibe, bi tena serê xwe bi sedan leşkeran bikuje û qet derbek jî lê negire. Gurzekî heftsid pûtî wekî mûyekî bilind bike û hwd. Dawiyê di zargotina Kurdî de merivekî ne rêzê ye, êdî lehengekî antîk e; wekî Îndra, Threatona, Herakles û yên mayîn. Destan li nav van şert û mercan de hatiye honandin.Her çiqasî me navê “Mitos û Dîrok” jî gotara xwe zêde kir, mebesta me ya herî zêde Rostem û zargotina Kurda ye.

Ev çîroka Rostemê Zal e. Çîrokeke dûr û dirêj; têr û tijî ye. Em ê berê ewil bala xwe bidin gelo Firdewsî çi şêweyê destana Rostem honandiye û paşê zargotina Kurdî de ev destan çawa hatiye bikaranin bi hûrgilî bikolin.

Firdewsî û Rostemê Zalê

Zargotina Kurda ji ber nimûne û firehiya babetên xwe bandorekî mezin li ser gelek nivîskarên rojhilatî û rojavayî hiştiye; nemaze jî li ser nivîskarên Faris, Ermen, Tirk û Ereb. Gelek nimûneyên zargotina Kurdî wergerandine zimanê xwe û berhemen xwe de bikar anîne. Heciyê Cindî destnîşan dike, “timî ji nimûnê zargotina cimaetekê dikaribû derbasî nava zargotina cimaeta dine cînar bibûya…bi vê nêtê jî got em şîrovekin, axaftina wan meselok û xeberokêd Kurda, wekî nava nivîsarêd Firdûsî, S’edîda (Sediyê Şîrazî) dibînin.”[9] Wisa xûyaye berhema Firdewsî gelek nimûneyên kurdî dagirtiye. Di Şahnameyê de em rastî gelek meselok , metelokan tên, dîsa rastî edet û rêûresman tên ku ji mêj ve ev kevneşopî di nav gelê Kurd de hebûne; wekî ji bo mirinekî reş girêdan, xalî li ser ser xwe de kirin, por, rû û cilên xwe çirandin… Rostem, ji ber ku kurê xwe Sohrab bi nezanî dikuje xalîyê li ser serê xwe de dirijîne, cilên xwe diçirine. Xelkên Zabîlê şîn û giriyê dikin û reş girêdidin. Diya Sohrab, Tehmîne bi destên xwe cil û bergên xwe çirand, porê xwe rûçikand, xalî li ser serê xwe reşand û bi diranên xwe goştê milê xwe gez kir. Li ser kurê xwe dilorand.

Gelek efsane û agahiyên dîroka qedîma “Medya ûPersiya”yê bi xêra Firdewsî ji windabûnê xilas bûne. Navê wî yê rasteqîn Ebolqasim e. Her çiqasî derheqê cihê jidayîkbûnê û sala jidayîkbûna agahiyeke sedîsed rast nînbe jî lekolînêrên derheqê Firdewsî û berhema wî de xebat kirine gihîştine encamekî hevpar. Firdewsî li rojhilata Îranê gundek an jî navçeyeke bajarê Tûsê ji dayik bûye. Tarîxa jidayîkbûna wî jî di nav salên 932-941 de nîşan didin. Wexta ku şahname temam kiriye Fîrdewsî nêzî heyştê salî bûye. Tê gotin ku Firdewsî xên ji Farsî, Erebî û zimanê îrana qedîm û zimanê proto-Kurdî;Pehlewî jî zanibûye. Ji bo nivîsandina Şahnameyê, aliyekî de salix û sulixan sûd wergirtiye û para herî zêde jê sûdwergirtiye berhemên berî wî hatine nivîsin in û gelekên wan jî zimanê pehlewî bûne.

Şahê Sasaniyan , Nûşîrewan di sedsala 6’an de derheqê hikumdarên berê de agahî dane berhevkirin û pirtûkxaneya xwe de parastiye. Disa beriya Firdewsî hikumdarê Samaniyan Yezdicird, ferman daye zanyarê xwe yê herî zana û ji mala torinan, Danîşwer ku bi alikariya mûbîdên ku vê karê re mijûl in, kevneşopîyên pirtûkxaneya Nûşîrewan de bi rêk û pek bide ber hev û kêmasiyan temam bike. Danîşwer ew nivîsên belavbûyî dide hev û ji dewra Kiyumers heta dewra Husrevî Pervîz pirtûkekî bi navê “Hudayname” amade dike. Huda, peyva guhastî ya kurdî ya Xwedê an jî Xoda ye. Li vir dewsa şah hatiye bikaranîn zimanê Pehlewî bi wateya Şah digire.[10] Ev pirtûk bi fermana Hz. Omer beşeke wî, bi zimanê erebî hatibû wergerandin. Wexta ku arteşa erebên misilman erdê Sasaniyan dagirkirin, bi tevî serwet û samana wan pirtûkxaneya wan jî ket destê misilmanan. Tê gotin ku Hz. Omer ji nav wan nivisan de pirtûka ku behsa keyayên Medyayê û Îrana qedîm dikin, daye welgerandin ji bo zimanê Erebî. Ji nav wan de, di pirtûka Danîşwer de wexta mijar hatiye ser dînê Zerdeşt û serpêhatiyen bavê Rostem; Zal û teyrê simîr, li gor xelîfeyê ev berhem behsa tiştên xirab jî dike lema dest ji wergerandina berhemê berdaye.

Wêje, huner û zanîst gelekî bala hikumdarê dewleta Gazneyî (Zabilîstanê), Mehmûd dikişand, nemaze rûdanên borî û serpêhatiyên lehengên navdar. Ev serpêhatiyên ecêp û bi îbret bi baldarî guhdar dikir û ger nivisarek bidîta dixwand. Kesên ku ev meraqa hikumdar serwext dibûn ji wî re gelek çîrok û efsane dişandin. “Merivekî bajarê Mervê bi navê Servîazad ku îddaa dikir ku binemala Nerîman e, serborîyên Sam, Zal û Rostem ku di mala wan de hatine veşartin[11] pêşkeşî Siltan Mehmûd kir. Siltan Mahmûd dixwast ev nivîsên cûrbicûr wekî pirtûkekî birêkûpêk bide nivîsandin. Encama hewldanên xwe de ev xebat sparte Firdewsî. Tê gotin ku Siltan Mehmûd ji ber heqê her bendekî ê zêrek bida. Firdewsî berê ewil bi xêra hevalekî xwe yê bi nav Leşkerî pirtûka Danîşwer destxistiye û ev bûye bingeha şahnameyê. Fîrdewsî heta derketiye pêşberê Siltan Mehmûd gelekî hewl daye, rastî gelek astengî û çavreşîyên helbestvanên serayê hatine. Encamên hewldanên xwe de bi xêra merivekî payebilindê serayê, Mahek “Destanî Rostem û Îsfendîyar” pêşkeşî Siltan Mehmûd kiriye û pişt vê rasthatinê, Siltan ferman daye ku Firdewsî bibîne. Firdewsî dîwana siltan de çend bend gotiye û tê gotin ku gelekî kêfa siltan jê tê û jê re dibêje “ Bi xêra te dîwana me bû firdews” ango dîwana me bû bihuşt. Lema jî nasnavê wî ma Fîrdewsî. Destpêka nivîsandina berhemê de karê Firdewsî hêsan bûye lê belê her roj sterka wî geş dibû lema hesûdî û çavreşîyên wezîr û helbestvanên serayê jî her roj bêhtir gur dibûn. Wexta ku Firdewsî ev berhem kuta kir temenê wî nêzî heyştê salî bûbû. Siltan Mehmûd ferman da ku jê re bi barê fîlekî zêr bişînin lê belê Siltan Mehmûd dikeve ber bayê wezîr. Wezîr ew qayîl kiriye ku dewsa zêran 60 hezar dîrhem zîv bişîne bes e. Lê belê Firdewsî ev ji bo xwe bêhurmetî qebûl kir. Ji ber ev berhema giranbiha tu qîmeta peran nîne li gor Firdewsî. Jixwe xwastina wezîr jî ev bû ku Firdewsî ber çevê siltan reş bike lema ev tevgera wî, bi destewerdana xwe ve ji bo Siltan Mehmût wekî bêhurmetî da nîşandan û ev tevger wekî tîrekî vegeriya Fîrdewsî û mecbûr ma ku erdê Siltan Mehmûd biterkîne. Sala 1020an de dîsa li gundê xwe, di mala xwe de bê mal û milk, çawa Şahnameyê de li ser mirina gelek pehlewan û hikumdaran jî gotiye, “vê dinyaya derewîn barkiriye çûye.”

Berhema Firdewsî ya payebilind 60.000 bendan pêk tê. Li nav van beytan de navê ku herî zêde jê tê behs kirin Rostem e. Şahnameyê de tê xûya kirin ku bi xêra Rostem û binemala wî stêrka şahên Îranê geş bûye. Di dewra pelewantiya Rostem de Îran gihiştiye dewra xwe ya herî xurt û bibandor. Keyayên Îranê kengî biketiyana tengasiyê alîkarî mala Zal û Rostem dixwastin. Ji ber xizmet û xebatên Sam rêvebirina Zabilîstanê bi destê keyayên Îranê hayiye spartin ji bo Sam. Piştî Sam, Zal û piştî wî jî Rostem rêveberiya heremê hildaye destê xwe. Di çîrokên kurdî yên Rostem de jî em dibînin ku şahên Îranê ji ber sersariya Rostem çend caran lê dane xeyîdandinê û Rostem terkeserî welatê xwe kiriye û encamê de dijmin davêje ser sînorê wan û şahên Îranê meriv şandine ku Rostem vegere û jixwe mikûr tên “Îro roja Rostem bû, min çavê xwe kor kir, ez Rostem hilatim.”[12] Baş xuya dike ku Îran an Medya bê navê Rostem nayê bilêvkirin.

Destana Rustemê Zal, ji mêj ve di nav miletê Kurd de jî hatiye zanîn û gotin. Ev serpêhatiyên Rostem, paşê bi destê Firdewsî hatine berhev kirin û ji ber ku farisî hatine nivîsîn wekî malê Persiyan hatine nîşandan. Firdewsî pirtûka xwe ya navdar “Şahname”yê de beşekî fireh serpêhatiyên Rostem re terxan kiriye. Rostem hember Tûraniyan mêrxasiyekî berbiçav nîşan daye. Jixwe xelkê Arî ye, ango Aryan. Arî peywekî pehlewîye û wateya wî “ yên ku bi agir in.” Peyva Arî dibe ku bê meneya yên ku êgir diparêzin jî be. Jixwe xelkên aryanê Zerduştî bûn û agir wekî tiştekî pîroz dihebandin .Li gor baweriyeke din jî Rostem û binemala wî Yarsanî bûne. Jixwe baweriya yarsanîtî jî heman heremê bi bandor bû. Navê rostem di nav heft fermandarên qenciyê, parêzerên yarsanitîyê de jî derbas dibe. Helbesteke Şa Îbrahîm Eyyût de pesnê Rostem tê dayîn û tê gotin ku Rostem çawa tola Siyawiş ji Efrasîyab stendiye.[13]

Binemala Rostem

Di nav gelên rojhilata navîn, nemaze di nav gelê Kurd de wek edetek gelek eşkereye ku kesek qet nebe navê heft kal-bavê xwe jiber bizane. Li Kurdîstanê, nemaze li gundan wexta ku dixwazin yekî binasin navê bavê wî dipirsin, ger nasnekirin paşê jî navê bavê bavê wî/wê dipirsin. Di nav kurdan de jî Rostem bi tenê navê xwe na, navê bav û kalikên xwe tê zanîn. Behsa kal-bavên Rostem de jî gelek nav hatine rêz kirin. Li gor berhevoka kurdnasên Alman Eugen Prym û Albert Socin de şaxeke Rostem de behsa binemala wî tê kirin; “Rostem bû kurê Zalê, Zalê kurê Qarê bû, Qar kurê Samê bû, Sam kurê Pîrî bû, Pîr kurê Nelîma bû, Nelîma kurê Qawiya (Kawa) bû, Qawiya kurê Qeyteran bû, Qeyteran kurê Qamêran (Karman) bû, Qamêran jî newiyê Adem bû.” Li gor Şahnameyê jî Rostem kurê Zal e, Zal kurê Sam e, Sam jî kurê Nerîman e. Nerîman yek jî serhengê leşkerê Ferîdûn bûye. Disa di pirtûka Zargotina Kurda I de tê gotin “Milet usa bawer dike, wekî Rostem Kurd bûye, wekî carna zarbêj navê hevt kal-bavê wî hildidin: Rostemî Zal, Zalê Dal, Dalê Kam, Kamê Sam, Samê Narîman, Narîmanê Qereman.”[14]Heman pirtûkê de dîsan tê gotin ku, “berevkirina, civandina zargotina kurda li van salên paşwextiyê nîşan dide, wekî şaxê Rostemî Zal nava kurdada gele eyanin û ew bi navê “Cengleme” yane jî ‘Rostemî’, eyanin. Xen ji wê dîroknivîsê kurda yêd sedsaliya XVI Şeref-xan Bîdlîsî, çaxê derheqa pelewanê zemanê berêde dinivîse, divêje “Rostemî kurê Zal kurd bû- eva pelewanê hanaya bi can-cendekê xweyê fîlî û pelewanekî guzlî hena padşayê Kêy-Kûbadda jîye, her weha ew li Sîstanê ji dîya xwe bûye, lema jî navê Rostemî Zabûlî lêkirine. Fîrdaûsî Tûsî , Xudanê Şah-namê, -de bira xwede rema wîda be!- navê wî danî Rostemî kurd.”[15] Şerefxan her wekî Rostem, fermandarê şahê ecem Hurmuz bîn Nûşîrevan, Behramê Çopîn; Gurgîn Mîlad, Mevlana Tacettînî Kurdî, dildarê ku ji bo Şîrîn gelek êş û azar kişandiye û çiya qelaştiye, Ferhad jî kurd dihesibîne. Di berhevoka kurdî de jî ew pelewanên hevalên Rostem jî kurd tên nîşandan û tê gotin padîşahê Îranê Kinkaûs(key Kavûs) , xwedêgiravî ji ber destdirêjiya Siyawiş li jina xwe ji pelewanên wekî Gevoyê Guderz, Tûsê Nevzer dixwaze Siyawiş bikujin lê Guderzê bavê Gevo dibêje; “Em Kurmancin, em nikarin kurê padşa bikujin. Îro , go, dilê wî ji kurê wî maye, dibêjît herin bikujîn. Êdî sibê dilê wî vegerîbe ji kurî, êdî wê me biqelîne, koka Guderza, ya Nevzerîan bîne.” Gevo xwe dide pesna û Firingîsê jina Siyawiş re dibêje “ Ez Kurmancê teme, go, min negote te çiqas Tûranî hemû min berevke, min minet ji wan tune.”[16]

Rostem pirî caran navê bajarê xwe ve tê destnîşan kirin wekî Rostemê Zabilê an jî Zabilîstanê. “Eva Welata navê wî yê kevn Zabilîstan e û Genze bajarekî. Kesê ku ji we Şehnama Firdosî xandibe dizane eva Zabilîstan şûna binemala mêrê mezin û pehlevanê cihanê bi nav û deng Rostem ê kur ê Zal e, ku di pirtûkê dîrokan de Rostemê Zabilî tê gotinê. Tê zanînê ku evan deran hêj di berya zanê da di sala 700-600 da şûnwarê kurdan bûye. Welatê Zabilîstan di nîveka Xoresan û Hindistanê dane. Zabilîstan welatê ku di wan gavan da jêra Ğur hatiye gotinê bi xweber e.”[17]Padîşahên Kabîlê bi xurt bûn û wêrekiya xwe hatine nasîn û wekî tê zanîn ev der ji wekî Zabîlê bin destê binemala Rostem de bûye. Bi xêra wan pelewanan împaratoriya îranê hertim serketiye. Wekî gotinekî tê gotin “ heya padîşahê Kabîlê dernekebe ser text, padîşahê Hindê namirin.”[18]

Firdewsî behsa Efsaneya Kawa (Gave) û Dehhaq jî dike û dibêje ku wexta ku şeytan bi dilqê aşpêjekî bû xizmetkarê Dehhaq jê re gelek xwarinên bi lezzet û xweş pehtin û Dehhaq ew pir eciband û pîroz kir. Aşpêj xwast ku serpîlên wî maç bike ku serbilind be. Wexta ku şeytan ev tişt kir li ser pîlên wî du seriyên meran peyda bûn. Şeytan dîsa bi dilqê hekîmekî hat serayê û çareyek nîşanî Dehhaq da ku divê rojê serê du xortan jêke û mujiyên wan bide wan meran ku rehet bin. Dehhaq vî çareyê diceribîne û tê gotin ku herroj du xort dihatin kuştin. Paşê du aspêjên Dehhaq yên dilpak dewsa her xortan , xortek serê wî jê kirin û dewsa yê din jî mujiyê miyekî lê zêde kirin û ew kesê ku serbest berdan jî şandin çiyayên bilind. Firdewsî dibêje ku ew kesen li ser çiyan hev civiyan xelkê Kurd pêkanîne. Xurt in(wekî Rostem ), req in û biyabanî ne. Kawayê hesinker jî, ji ber ku hivdeh kurê xwe dabû qurbanî ji bo ya hijdehan serî li ber Dehhaq rakirîye û bi rêberiya wî û pêşmala wî ya bûye sembola serhildan û serkeftinê ew xortên serê çiya jî tevlî xwe zulma Dehhaq holê rakirine û Padîşahtî dane Ferîdûn. Şahên dewra Rostem ji binemala Feridûn in. Rostem dive ku binemala Kawayê hesinker be. Jixwe gelek pelewanên Îranê jî, wekî Gûderz, Gurgîn… , binemala Kawa ne. Ew pêşmala Kawa ku paşê buye alaya Keyaniya Îranê xîret daye wan. Îro jî xelkê Kurd xwe peyrewên Kawayê hesinker dihesibînin.

ÇAVKANÎ: Riataza.com 

[1] Ji ber ku Zal ji diya xwe bi porspî hatibû dinyayê û hemû mûyên li ser wî spî û zer bûn jê re Zalê Zer hatiye gotin. Sam ev kemasîya wî nîşana ehrîmen hesibandiye û nexwastiye pê rûreş be, ew li ser çiyayê Elbûrzê tena serê xwe hiştiye û teyrê Sîmir ev biriye hêlina xwe û wekî çêlikekî di bin baskê xwe de xwedî kiriye.

[2] Norma Lorre Goodrich; Sam Zal ve Oğlu Rustem, r.5, Ord. Prof. Şemdettin Günaltay, Îran Tarihi Cilt.I, r. 1

[3] Gürdal Aksoy, Bir Söylence , Bir Tarih Newroz, 1998 Ankara. Yurt yayın. r. 163

[4] Vrtragna

[5] Taberî, Milletler ve Hükümdarlar Tarihî II, r.728

[6] Ebdullah Memê Mehmet Varlî, Diroka Dugelên Kurdan ( 600-1500) r.83

[7] Ord. Prof. Şemdettin Günaltay, b.n.b. , r. 125

[8] Mircea Eliade, Ebedî Dönûş Mitosu, r. 54

[9] Heciyê Cindî, Meselok û Xeberokêd Cimaeta Kurda, r. 17

[10] Firdevsî, Şehname C.I, rr.11-14

[11] Firdevsî, Şehname C.I , r.17

[12] Heciyê Cindî, Şaxêd Eposa “Rostemê Zalê” Kurdî, r. 211

[13] Doç. Dr. Abdurrahman Adak, Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk, r. 131

[14] Ordîxanê Celîl- Celîlê Celîl , Zargotina Kurda I, r.38

[15]Ordîxanê Celîl- Celîlê Celîl, b.nb. r. 38, Şerefxan Bidlîsî, Şerefname ( Kürt Tarihî) r. 23

[16] Heciyê Cindî, Şaxêd Eposa “Rostemê Zalê” Kurdî, rr. 277,288

[17] Ebdullah Memê Mehmet Varlî, b.n.b, r. 142

[18] Ebdullah Memê Mehmet Varlî , b.n.b, r.142

 

Şemoyê Memê, lêkolîner

candname.com

Pira Mala Badê û Dewleta Kurd a Merwanî

Pira Mala Badê, weke ku ji navê wê pirê jî tê fêmkirinê, li ser navê Bad ê Dostik hatye avakirin, ê ku damezrenerê Dewleta Merwanî ye…

Bad, ( an jî Baz) di sala 991-an da, di şerê li gel Hemdanîyan pêk hatye da hatye kuştin û xwarzîyê wî Hesen ê Merwan ketye şûna wî û sinorên dewleta xwe berfirehtir kirye… Di dema Bad da, navê dewleta wî ne Merwanî ye, piştî Hesen ê Merwan, navê dewletê dibe Merwanî… Lê siltanên Merwanî, bapîrê xwe, Bad ê mezin ji bîr nakin û di dema Ebû Nasir ê Merwanî da, vê pira bêhempa, a ku ji hêla mîmarîyê ve li seranserê dinyayê nav û deng daye, li ser navê wî ava dikin. Avakirina wê jî, derûdora salên 1040 û 1050-an e..

Hêjayî gotinê ye ku, navê dewletê Merwanî ye, dibe ku ji hêla cînarên wan ve wiha hatibin binavkirin, lê malbata Merwanîyan di civaka kurd da, wek ” Mala Badê ” têne naskirin. Nivîsên ku li ser kevirên pirê hatne nivsandin gelek in, û her desthilatdarî jî, kevirekê nû ê ku navê siltanên wan li ser bûye, pê ve danîye. Mînak; Artûkîyan, Selçûkîyan û Osmanîyan û hwd….. Di demên dawîn da, di dema serhildanê Sasûnê da, em vê jî baş dizanin ku, generalekî tirk bixwe jî, hin keviran deranîye, tine kirîye û hinekên wan jî, ji bo neyên xwendin xera kirye…. Ev agahî di pirtûka Hasan Hişyar da berfirehî hatne nivsandin.

Ya din pirtûka hêja a Îbn-ul Erzak, agahîyên kêrhatî û berfireh dide me, nemaze di der barê Dewleta Merwanîyan da…. Lê mixabin, bi tenê beşeke biçûk a vê pirtûkê hatye wergerandin û beşên din jî li benda lêkolînê ne… Orîjînala wê, di mûzeya Londonê da ye û Abdullatîf Avad ê lêkolînerê ereb- Misrî, hin beşên wê ên din jî amade kirye û weşandye. Mamoste M. Emîn Bozarslan, beşa Merwanîyan ji erebî wergerandye li tirkî û bi navê ” Mervani Kürtleri Tarihi ” daye weşandinê… Beşên din jî, li benda lêkolîn û wergerandinê ne… Bi hêvîya lêkolîn û wergerandinên wan beşên din jî….

Wêne: Pira Mala Badê – 1909
Nivîskar: Xerzî Xerzan

Pirtûka Tibê Ya Kurdî

Pirtûka Tibê ya ku 200 sal berê ji aliyê Melayê Erwasî ve bi kurmancî hatiye nivîsandin û Celadet Bedirxan jî di Hawarê de behsa wê dikir, hate bidestxistin. Destxeta pirtûkê niha tê latînîzekirin û dahûrandin.

Bi dîtina vê pirtûkê re dîroka nivîskî ya kurd dê careke din bê nîqaşkirin.Derket holê ku Melayê Erwasî 200 sal berê bi destxeta xwe, bi zimanê kurmancî lê bi tîpên aramî (erebî) pirtûka tibê nivîsandiye. Di pirtûkê de behsa nexweşî, derman, nîşanên nexweşiyan, aliyên dermanan ên nerênî, parêz, şîroveya hin navan, mijarên baytariyê, mijarên cinsî tê kirin. Di pirtûkê de li ser nexweşiya ba, bayê çerxan, bayê sor, bawesîr, belxem, birîn, birîna xwîn tê, birîna goştrizî, bernegirtina daran, bêhna devî jî tê sekinandin û rêbaza wan a başbûnê tê vegotin. Di pirtûkê de nav, rêbaza başkirina van nexweşiyan jî derbas dibe: Birînên hundirîn, kewa birînan, birîna xencerê, birînên tîr û tivingan, bîrov, çavêş, çavê şikestî, çavê werimî û bi xwîn, êşa piştê, êşa diranan, êşa sîng, germiya bedenê, gezkirina dûpişkê, geztina marî, qolinc, qewirandina heywanên geztinê, girê û rîşên ser hestiyan, nexweşiya ku çav goşt û xwîn digre, guhêş, guhê giran,  hemla jinê, heraret,  îlancux, navçûn (îshal), navçûn û zikêş, jehr, jehrxwarin, kurm, kurmê zik, ketina deng, mar  bikeve zik, mîznehatin, mûyên çavan, dirêjkirina mûyan, mad û biz, nexweşiya xewê, nezle, hatina avê ji çavan, çavtarîbûn, ronahiya çavan, revandina mûriyan…. Di pirtûkê de bi dehan nexweşiyên din ên cur be cur hene û Melayê Erwasî riya başbûna van nexweşiyan û dermanên ku divê ji bo van nexweşiyan bên çêkirin nîşan dide. Di pirtûkê de kîtekît behsa hin giya û nebatên ku derman in û divê nava hev de bên kutandin jî dike. Erwasî tenê nexweşiyan teşhîs nake, her wiha kîjan giya û nebat ji kîjan nexweşiyê re baş e û divê çiqas bên kutandin, çiqas bên vexwarin an jî çiqas bên tevlihevkirin, yek bi yek vedibêje.

Kadrî Yildirim dahûrîneriya pirtûkê dike

Alîkarê Rektorê Zanîngeha Artukluyê Prof. Dr. Kadrî Yildirim niha li ser pirtûkê xebatên latînîzekirin, dahurîn, tespît û tehlîlan dike. Yildirim, diyar kir pirtûka Tiba Melayê Erwasî ji pexşana kurdî ya klasîk nimûneyeke balkêş e û bi qasî ku tê zanîn di warê nûjdariyê (bijîşkî) de mînaka yekemîn a nivîskî ye. Yildirim, got heta nîvê sedsala 20’emîn li Herêmê Kurdistanê hejmara nûjdaran kêm bûye û gelek nexweşî bi riya nûjdariya gelî dihatin dermankirin û hê jî ev nûjdarî dewam dike. Ji bo dermankirina gelek nexweşiyan ji nebatan mifa dihat wergirtin û hê jî rewş wisa ye. Di eslê xwe de bingehê gelek dermanên ku îro nûjdariya nûjen bi kar tîne, li ser nebatan e. Deverên Kurdistanê ji aliyê nebatan ve pir dewlemend in, nûjdarên gelî bi saya vê dewlemendiyê di sazkirina dermanan de bi astengî û zehmetiyan rû bi rû nemane. Kadrî Yildirim, bal kişand di nava Tirk, Ereb û Farisan de qesîdeyeke tenê jî bi serê xwe bûye mijara lêgerîn û lêkolînan, bûye mijara tezên akademîk û wiha got: “Min jî bi vî çavî li Tiba Melayê Erwasî nihêrt û min dît ku hêja ye xebateke dahûrînî li ser bê kirin û raya giştî ya nûjdariyê wê nas bike. Me ev pirtûka hêja hem bi Kurdî hem bi Tirkî di bin destpêkek, çar beş û pêvekek de nirxand û dahûrand.”

Celadet Alî Bedirxan behsa Erwasî dike

Erwas gundekî navçeya Miksê ye. Navê gund yê niha bi Tirkî Doğanyayla ye. Miks navçeyeke Wanê ye û navê wê yê nû bi Tirkî Bahçesaray e. Bi qasî ku tê zanîn yekemîn nivîskar û lêkolînvanê ku qala nivîskar Erwasî û pirtûka wî kiriye, qaymeqamê Sultan Esdilhemîdê Duyemîn ê Mûtkiyê, Yûsuf Ziyadîn Paşa ye. Yûsuf Ziyadîn Paşa di pirtûka xwe ya bi navê “êl-Hediyyetu’l-Hemîdiyye Fî’l-Luxati’l-Kurdiyye” (Ji Sultan Ebdilhemîd re Bi Kurdî Diyariyek) ya ku bi fermana Sultan Ebdilhemîd nivîsandiye de, dema ku navê hin zanayên kurd û berhemên wan tomar dike der bareyê nivîskar Erwasî de hevokeke erebî wiha bi kar tîne: “Rîsaletu Mula Muhammed el-Erqetînî Fî Îlmi’t-Tıbb”(Pirtûkçeya Mela Mihemedê Erqetînî)Çawa ku tê dîtin,Yûsuf Ziyadîn Paşa nasnavê nivîskar ne wekî Erwasî, wekî Erqetînî nivîsandiye. Paşê em ji Celadet Alî Bedirxan pê dihesin ku nivîskar ji gundê Erwasê ye, li ser nûjdariyê pirtûkeke biçûk lê hêja nivîsandiye û di nava gel de navê vê pirtûkçeyê wekî “Tiba Melayê Erwasî” tê zanîn.

Celadet Bedirxan di kovara Hawarê de, di hejmara 33’emîn de, di bin sernavê “Klasîkên Me” de bi navê xwe yê Herekol Azîzan wiha dibêje: “Melayê Erwasî kitêbek kiçik lê hêja nivîsandiye. Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanan jî dibêje. Min bi xwe nedîtiye, ez bi saxluxdanê dibêjim. Dîsan rawiyan gote min ku Melayê Erwasî di weqtê Evdal Xanê bavê Bedirxan de rabûye. Li gora vê û bi texmîn Mela beriya niho bi 150 salî emir kiriye. Ji kitêba wî re Tiba Melayê Erwasî dibêjin”. Hêjayî gotinê ye Destxeta Melayê Erwasî di destê Mela Zeynelabidîn Amedî de ye û wî kopiya vê destxetê ji nû ve derbasî ser kaxiz kiriye. Li gorî pêzanînên Yildirim, navê Melayê Erwasî yê rastîn Şêx Mihemed e, di heman demê de mezinekî tesawufê ye û gihiştiye pileya “qutub”iyê.

Çavkanî: Rudaw

candname.com

Fermana Tanzîmatê û Serhildana Mîrê Botan-1

Di destpêkê de heke em bi pirsekê dest bi gotara xwe bikin, wê demê ev mijara me yê fikr û ramanan de bêtir zelal be. Pirsa me jî; gelo Gelê Kurd gelekî bindest e an gelekî têkoşer e?

Bêguman bersîv ne hêsan e. Lê heke em bixwazin cevabekî jê hildin, dibê em di perspektîfeke tek û yek de gelê din ên ser rûyê erdê û kurda bînin li ba hev û ka binhêrin çi ferq heye an jî çi ferq hene. Ev sedsala dawîn û heta îro, waxta ku em Edebîyata Kurdî dimêzînin, bi zêdeyî hêstên bindestî, hêsirî, bêkesî, neçarî tên xûya û bandora xwe ser xwendevanan de dihêlin. Lê belê bêdewletî û bindestî ne wek hev e, cûdatîyeke tenik navbera wan de cîyê xwe digire.

Birastî ez bixwe çend welatê Efrîkayê mam, pişt re bo kerê perwerdehîyê min fersend dît ku jîyana gelên Asîyayê, nêzîk ve bibînim û bibim şirîkên heyata wan. Gelên Efrîkayê û henek welatên Asîyayê bin zor û zilma dagirkera gelek kişandine û hê jî dikişînin. Pêşyê eger em Efrîkayê bînin ber çavan, hemû gelên wir azadîya xwe dest xistine û bindestîya Îngiliz û Fransizan xilasbûne. Belam tesîra serdestan tesîreke wisa mezin e ku îro jî bi tev reng û denge xwe ve ber çavan e. Her wekî îro gorî qanûnan tu cûdatî nava reş û spîyan de nîn e. Lê çerm reşên Efrîkî cem yekî spî nikarin ku derheq tiştekî de fikrê xwe bîne ziman, em dikarin bêjin mixabin ewna xwe piçûk dibînin. Hê îro jî çayxane û xaringehên reş û spî ya cûda ye. Welatîyên Efrîkî qedera bindestîyê didomînin û wisa texmîn dikim ku ew ne tîştekî asan e bi carekî de wê nexweşiyê xilasbin.

Hîndistan ji Efrîkayê xirabtir e. Îro Hîndistan dewleteke mezin û serbixwe ye lê belê zimanê wana gelek bin bandora Îngilizî de maye û 3 peyvan yek Îngilizî ye. Dema tu welatîyên Hîndistanê re civîna pêk tînî û fikrê wan derheq mijarê de dipirsî, yek peyva wan heye û ew jî “yes sir”e, yanî hûn zanin, hûn çawa dibêjin wilo ye. Wisa xwîna wan mêtinê ku daxûyandina fikr û ramanên xwe bêparin. Ez li vir dixwazim bêjim ku erê em nebûn xwedî împerator an dewletên mezin lê dîrokê de Kurda stûyê xwe ber tu kesî xwar nekirine, mineta xwe kesî negirtine. Dem û dewra Siltan Mehmûdê duyemîn de jî waha bû, dewsa bi payîtext ve girêdanê, Kurda serhildan hilbijartin.

Dewleta Alî Osmanî di dawîya demsala 18mîn û destpêka 19mîn de rewşeke xirab de bû. Bûyerên li Balkana, hilperînên Sirp û Yewnanan, êrîşên Rûs, Fransî û Îngilizan, hicûma Walîyê Misirê nedihîştin Osmanî sere xwe rakin. Mehmûdê duyemîn, padişahê wê dema dijwar bû. Siltan Mehmûd rêzik û zagonên nû dianî ku dewletê wê weziyetê xilas bike, lê ew fikr û zagonên nû rewşê dijwartir dike, serhildanên teze derdixe meydanê.

                         Berîya Mehmûdê Duyemîn Sîstema Mîrekîya

Dewleta Osmanî de walîyên wîlayeta ji aliyê payîtext ve kifşdibûn û bi destûr û îzna padişah dest bi kar dikirin. Lê mîrekîyên Kurdan ji bilî vê qaîdên bûn. Em dikarin bêjin heya wê demê Mîrên Kurda li cî û ware xwe de xwedîyê nîv-serbixwetîyên bûn û mîrtî ji bav derbasî kuran dibû. Heke em ser grafiîka jorê bisekinin yê were dîtin ku tu têkilîyn siltan ji serokên eşîreta û mîran re yekser tune ye. Dema soz, peymanek hebe an rewşeke xerab an jî hewcetîya tiştekî de mîrê mîran navbeyna wan de têkilîya datîne. Padişahê Osmanîyan rasterast tevî karê Kurdan nabe, Kurd bi xwe karê rêvebirîyê dimeşînin, anegorê xwe biryara hildidin, jîyana xwe didomînin. Serbixwetî û azadîya Kurdan eşkere ye, ber çavan e.

Xilasbûyîna salên 1700î de Osmanîyan xwastin kû wan mîran bi otorîteya navendî/merkezî ve girêdin. Ev biryara payîtext bû sedema bûyerên nû. Dema Siltan Mehmûd de, Sekban-i Cedîd (artêşa leşkerîya nû) hat damezrandin. Bo Kurdan şert û mercên nû anîn holê. Leşkerî boy Kurda jî bû mecbûrî, heta wê demê mîrekîya waxtê şer de payîtext re esker dişandin lê bi zagonên nû ew şandina leşker û serbazan bû daîmî. Hin mîrekî bi payîtext ve hatin girêdan û nîv-serbixwetî ji destê wan girtin, ew baca mîra dida dewletê, ew jî zêde kirin.

                      Dema Mehmûdê Duyemîn de Sîstema Mîrekîyê

 

Sîstem guherîbû, erka ji bava derbasbûna kura hatibû sekinandin, walîyan erk û wezîfên xwe ji payîtext hildidan. Bi wê dem û dewrana nû de berpirsîyarîyên mîrê mîran gelek kêm bibûn, ewqas hewcetî nemabû ji ber kû sîstema navendî ava bibû û kar û barên eşîr û xanan ji aliyê payîtext ve dihat control kirin. Paşayên Osmanî û wezîrên wan diketen nava karê fermî û tevî rêvebirîyê dibûn, ew serok û rêberên gura wan nedikirin, rêya wan nedişopandin bi hêsanî ve dihatin guherandin. Birastî bo wan guherandin asan bû lê dijberî wan Kurd hebûn û Kurda wisa zû dev jê bernedidan. Serê demsala 19mîn û pê ve serhildanan destpê kirin, boy her du aliyan jî rojên giran û xedar dîrokê de cîhê xwe digirtin.

1806an de Mîrekîya Babanan serî hildan, ev şer nêzîkê sê sala kişand û encamê de Babanzaden têk çûn. Berxwedana Bababanzadeyan ji serhildanên din re bû nimûne.

Pişt raperîna Babanan, 1818an de Kurden Zaza serîhildan. Ev hilperîn li Dêrsîm û dorhêla wê çêbû, nêzîkê du sala kişand û encamê de Zaza binketin. Pey wan re jî 1830î de serhildana Kurdên Ezdî destpêkir, ev şer li aliyê Colemêrg û Şengalê sê sal dewam kir. Dû Ezdîya re 1833an de Mihemedê Kor û Serhildana Mehmûd Xan, Serhildana Xerzan hate hole. Ev serhildanên bi Babanan re destpê kirin, bandoreke mezin ser demsalên nozdeh, bîst û bîstûyekan hîştin. Hê îro jî têkoşîn çar perçê Kurdistanê didome. Wisa tê xûyanê ku evê hê jî bidome.

Welat Agirî-Riataza

Do û Îro Newroz

DÎROKA NEWROZÊ
Di efsaneya Newrozê de tîranekî bi navê Dehhak (Zehhak) hebuye. Çîroka Dehhak yan jî Zehhak weha tê neqlkirin. Masudî, niviskarê islam yê çaxa navendî û Firdews, niviskarê destana Iranê ya binavûdeng Şahname û niviskarê Kurd yê çaxa navendî Şerefxan Bitlisî di pirtûkê xwe de Dehhak weha rawe dikin:

DÎROKA NEWROZÊ

Do û îro Newroz

Newroz, ‘Nû roj’ yanê tê wateya ‘Roja nû’. Di kevneşopî de newroz cejna pîroz a sersala nû ye. Iranî jê re Nouroz, gelê Kurd jî Newroz dibêje. Bingeha vê bêje bi eslê xwe digehêje dema Zorastriyan yanê Zerdûştiyan. Newroz di nav welatê Rojhilata Navîn de di nav civaka Kurd û Iranê û welatên Asya Navîn û di Azerbeycan û Afxanîstanê de tê pîroz kirin. Hinek civakê Pakistanê yê bi eslê xwe Iranî jî Newrozê pîroz dikin.

Di mîtolojîye de Newroz

Berî ku esfaneya Newrozê sîrove bikim divê ez esfanê û dîroka efsanaya hineke vekolînim. Efsane wek cîroka rasteqîn ji nifşeke derbasî nifşeke bûne. Bûyere di efsane de tên peşandanî (neqlkirin) carcaran berzeyi rastiyê (surrealîst) ne, lê belê bi piraniya xwe bûyerên rasteqîne û xwe bi kesatiyên di jiyana rasteqînî va zexm digrin. Ev çîrokan piraniya xwe bi kesatiyên karê lehengî kiri va giredayine. Şaîrê Yewnanî kevnarê Homeros di destana xwe ya bi nave İlyada de û Odesseia de sûd ji efsaneyê derbareyê qral û lehengan de girtiye. Gelek çîroka çavkaniya xwe ji efsaneyan girtine. Efsane di çanda her neteweke de cihekî girîng digrin. Ji bo vê yekê efsaneyan bi mîtolojiye ve giredaneke xwe heye. Mirov di axa tê de dijî de kesateye ku girîng hatine dîtin, bi tiştan (objeyan) û yan bi cihgekî pîroz û yan hinek mijarê bihaya wan ne diyar in bi cûrê dirûvan (teşeya) têtin şirove kirin. Hinek bûyere borî lêzêde dikin ji nifşeke derbasî nifşeke dikin.

Mitolojî bi xwe tê çi wate: mitolojî di oleke an di çanda miletekî de Xwedê yan an lehengan, gerdunî û di derheqa zabûna mirovan de hemû efsanê devkî û nivîskî yên civinî û zabûna van efsaneyan, şîrovakirin wateya wan û lêgerina wan û senifandina navê şaxê zanistî ye. Mîtolojî di Grikî de tê wateya ‘gotine /wûtine’ û ‘bîstî’ an ‘axaftin’ e û ji gehêştina van herdu bêjayan çêbûye. De Yewnaniya kevnare de tê wateya “gotinê berê hatine kirin” e ku dubare dibin.

Di dem derbasbûne de di zimanê ewrope de wateya efsanê werdigire. Di wateya kararîna nûdem de mîtolojî ya oleke diyar e an ya hemû mîtan (efsane) rawe dike. Mînak: mîtolojiya Keltan, mîtolojiya Romeyan û mîtolojiya Grîkan. Efsane bi mijarê xwe Xwedêyan, lehengan û bûyerên ku ji tiştê afrandine der tên çêdibin. Bi piranî ji aliyê dengbêj û rahîban ve tên gotin û belavkirin. Hinek cara wateya xwe ya efsaneya wenda dikin û dibin gotine folklorî û perîye çîrokan.

Di mîtolojiya Kurd de Newroz

Di efsaneya Newrozê de tîranekî bi navê Dehhak (Zehhak) hebuye. Çîroka Dehhak yan jî Zehhak weha tê neqlkirin. Masudî, niviskarê islam yê çaxa navendî û Firdews, niviskarê destana Iranê ya binavûdeng Şahname û niviskarê Kurd yê çaxa navendî Şerefxan Bitlisî di pirtûkê xwe de Dehhak weha rawe dikin: ‘Dehhak qralekî nebaş hebûye; li ser herdu milê wî kulê mîna maran derdikevin. Dehhak bi salanê ku van kulê di maran çûyi derman bike mejûye du gencan wek melhem tê dide ku êşa wî kêm bibe. Ew fikr û raman dibêjin doxterekî fîtne daye wî ku mejûye insana di kulê xwe bide. Du re merivên zîrek nexwazin ewqas genç telef bibin li cihê mejuye gencekî yê miheyeke wek derman di kulê Dehhak didin û ji wan gencan her yekî azad dikin ew jî diçe çiyan. Belê herroj gencek tê azad kirin. Li dijî zordariya Dehhak nerazîbûna xwe gel bilind dibe, asilzade plana serhildanek dikin di bin serokatiya Kawa (Kaveh) hesinker de şoreş bi ser dikeve û Kawa şeş lawê xwe ji ber lepên Dehhak (Zehhak) rizgar dike. Beriya şoreşê Kawa çawa ku di efsane de tê qalkirin ev genç azad kirine. Li gor efsaneya ku Kurd neql dikin Kawayê Hesinker ew kesê çûne çiya wan hînî leşkerî dike û ji wan arteşeke amadedike bo qasra Dehhak dagirbike; qasrê Dehhak bi vê arteşê dagir dike û serê Dehhak bi çakûç dipelçiqîne; di encame de Kawa, Ferudun wek qral nîşan dide’.

Di bingeha vê çîrokê de efsaneyê Iranê kevin jî cih girtine. Ewliya Çelebî di berhema xwe ya binavûdeng ‘Seyahatname’de ji Sancaqa ‘Şehruzor’ ya bi navê ‘Merkawe’ behsdike ku ev nav ji navê Kawayê hesinker hatiye standin.

Li gor erdnîgarê sedsala 12’an Yaqut Hamawî bibêje ‘Zor lawê Dehhak e û bajarê bi nav û deng Şehruzor ava kiriye’. Li gor mîtolojiya Kurdan, Kawa bi xwe di bin sitemkariya Dehhak de 2621 sala berî jiyaye. Ev kathejmar sala ku Kurdan qralê Asuriyan Dehhakê despot ji tac û text dûr xistine. Xirawiye Dehhak tu car rê nedaye ku bihar li Kurdistanê dirêj dom bikin. Ew roja ku Kawa, Dehhak kuştiye 20-21 ê Adarê wek rojeke pîroz her wexte hatiye pîroz kirin.

Duwayi Kawa Dehhak dikuşe dibêje ezê agirekî dadim ku ciwanê li çiyan serkeftina me bibînin ew jî li wir agirê xwe dadin tevî şenaya rizgarbûna ji Dehhak bibin. Di encame de bihar dizivire Kurdistanê. Hinek cûre çîrokê Dehhak yê din jî hene, belê di toreya Ahl-e Haqq (Yarsan) Kawayê hesinker dijî Dehhak (Zehhak) ê zordar serîhildide û arikariya Ferudun dike ku Dehhak ji Demawendê dûrxîne.

Newroz îro bûye sembol û nîşana serhildan û azadiya gelê Kurd. Em dikarin bibêjin di dîroka Newrozê de cûdayetî ye nezikî hevdu û dûrî hev jî hene. Hinek dibêjin Newroz 21ê Adarê ye, hinek jî dibêjin Newroz roja 31 tîrmexê an jî dibêjin 21 îlonê ye. Ev cure rojê cûda yê dîroka Newrozê ji salnameya kevn ya Zerduştiyan û ya hicrî ya Ereban tên. Dem kathejmara roja Newrozê diçe digehêje dema Ahamediyan, ew jî kevnare miletekî Iranî ye.

Di pir olan de mîtolojî cihekî girîng standiye. Her çar olên mezin Hiristiyanî, Islamî, Musewî û Budizmê di bin bandora mitolojî dane; Minak: mitolojiyeke islam, mitilojiyeke hiristiyana, mitilojiyeke musewiyan û mitolojiyeke Budistan heye. Efsane van olan hemu di bin bandora mitolojiya Zorastriyan (Zerduştiyan), Manizm û Ahamediyan û bandora efsanê Irana kevin in: Persan, Medan, Sohdan, Ahamediyan û Sasaniyan heye û her manidar in. Minak: ola Zerduştî ya ramana dualizmê ya dualî pir aşîkar e. Çawa têt neqlkirin ku bapîre Kurdan Med in, bapîre Iraniyan jî Pers in. Di mitolojiya Med û Persan de Hurmuz gelek canawaran diafirîne, Ehrîman jî hinekan ji van ji xwe re dixwaze. Ev herdu Xwedê yeke rindiye û qenciye yek jî yê xirawiye û tariye. Newrozê ji van mîtan jî gelek bandûrî û bizavî standiye û bi sedsalan heta îro domkiriye.

Di nûdemê de Newroz

İro Newroz ne tenê di nav gele Kurd û Iranê de tê pîroz kirin. Newroz ji rojhilata Navîn heta Asya Navîn tê pîroz kirin; Minak: li welatên weku Ozbekistan, Kirgistan, Turkmenistan, Kazakistan, Tacikistan, Afxanistan û Azerbeycan jî Newrozê weku rojeke cejna netewî tê pîroz kirin, Sofî yê islam û Bahaî vê roja pîroz bi adet û toreyê xwe dixemilîlin. Hineke miletê Asya Navîn, Newrozê weki cejneke olî pîroz dikin; cilûbergê xwe yê nû li xwe dikin, xwarina çêdikin, çoşeke nîv olperestî û netewî li dar têxînin û diçin ziyaretgehan û mezelên mîrovên miqqedes ziyaret dikin. Çawa me berî jî got: Newroz ji dema agirperestiyê gehêştiye dema ola islamî, loma gelek elementê nu û motifê nû ketine nav û hêj jî dikevine nav.

Çawa me li jor behskir Newroz beriya islamî de heye. Lê li İrana nû ya islam Newrozê çawa pîroz dike, dibê em bi kurtasî jê behsbikin; li İranê jî Newroz roja nû ye yanê sersala nû ye; di Iran nû de hefteyek tatîla Newrozê heye; bi gelek cûda cûda cûreyan Newroz li İranê pîroz dibe; Mînak: berî Newrozê hefteyekî di ser agiran re tê bazdan û Sêzdeh Bedar (Sêzdehmîn roj) hinek beşê ji çalakiyê Newrozê ne. Li İranê di dema Newrozê de di her maleke de ‘Haft Sin’, zadê bi herfa ‘S’ dest pêdikin, dîtin girîng e. Di eyni demê de hejmara heft di nav hinek miletan û çandan de hejmareke pîroz e. Di ola Zerduştî de hejmara heft ya melekeyan diyar e. Dû re di adet û toreyan de heft nebat (giya) û tov (toxim) mînake sembola destpêka jiyaneke nû pel vedide. Ew heft zadê (tuşt) bi herfa Farsî ‘S’ destpêdikin ev in:.

Sebze- ce û genim, nokê di vazo de mezin dibin; sembola ji nûva ji dayikbûne ye;
Sananu- şîrîniya muhalebiye ji ard çêdibe; semboliya piraniye (xenitiye);
Senyed- mêwe (fêkî) ziwa (hişk) kirî; sembola hezkirine ye;
Sîr- sembola derman û derman kirine ye;
Sîb- Sêv; sembola sîpehî û sihetî ye;
Somaq- sumaq; semboleke rengê zeraqê rojê (berbang) ye;
Serkeh- Sirke; sembola temen (umr) û aramê (sebir) ye.
Li İranê di roja Newrozê de li ser masa xwarine cûda cûda sembolik tişt hene. Carcaran pere didine ser masa jibo nişana dewlemndiye; sebeteke bi hekan va hatiye resim kirin bo berekete; masiyekî zêrînî di tasikeke de nişana jiyane; neynik semboleke pîrozbahiye û mûm tê wateya dilgeşî û kamiraniye hwd…. Carcaran jî li İranê yekî bi nave Hacî Firuz wek nûçegihan suretê xwe reşdike xebera demsala Newrozê dide. Bi heftan cilê xwe yê sor li xwe dike û digere xeber dide ku dawiya salê hatiye. Haci Firuz xwe reş û sor dixemilîne û bi tanbûrê digere, klam û strana dibêje û dans dike li kolan û qûncikan ku mîzgîniya sala nû belav bike.

Sêzdeh Bedarê yanê sêzdeh rojê sala nû de mirov tev malbatê xwe derî seyrengaha dikevin bo piknikê. Li İranê baweri ewe ku vê rojê li mal mayin sedema afet û bela ye. Ji bo vê yê herkes tev dost û hevalan xwe dicive.

Newroz sembola berxwedanê

Newroz îro li ba Kurdan semboleke giranbihaye bo şerê azadiyê û wekheviye û serbilindiye.

Kurd îro li başurî Kurdistanê bê tirs û xof roja Newrozê di azadiye de pîroz dikin; cilûbergê Kurdî li xwe dikin û li seyrangah kom dibin bi çoşeke gelemperî bi mîlyona dicivin bi hemd

ê xwe pîroz dikin; kes wan nerehet nake, ew edî serfiraz û bextiyar dijîn. Li İranê ji Kurd ji İraniyan cûda Newrozê pîroz dikin; li İranê Kurd ne azad in, belê bo pîrozkirina Newrozê tu astengî li İranê tune ne. Li bakurî Kurdistanê Newroz bi xwîna gencê Kurd hatiye sor kirin.

Di 30 salê dawi de Kurdê bakur zor zehmetî ditîn û êşiyan û hepisbûn lê ji çoşa Newrozê hiç wexteke bi şunde neman. Li bakur tevgera Kurd a azadixwaz Newroz kir festivaleke cihanî û îro hemû Kurd û cihan pê serbilinde. Xortê Kurd di 1980’î de bi xwîna xwe cejna Newrozê xemilandin û avdan. Dîroka Newrozê gencên Kurdan bi herfê zêrinî nivisandin û bi dinyaye dan naskirin. İro li her çar parçê Kurdistanê bi mîlyonan Kurd Newrozê pîroz dikin; bo azadî û serxwebûne Newroz kirine sembola serhildanê. Li hemû cihanê Kurd dîroka Newrozê didin nivisandin. Dinya pê şîyarbûye ku Newroz bingeha xwe ji kijan çand û mîtolojiye girtiye…..

Têbinî: Di van rojên dawî de malpereke Kurd de nivîsareke bêbext hatiye nivîsîn, dibêje em dev ji efsaneya Kawa hesinker berdin vegerin rastiya. Bi aqilê wî mîrovî mîtolojî dûrî rastiye. Ew kes dibêje qadr û qiymeta efsaneya di nav çandê de ewqas ne girîng e. Eger ev kesa baş bifikire îro ne tenê dijminê mîletê Kurd, lê belku hemû cihan bi çavnebariyê û bi hesûdiyê li Newrozê li çoşa Newrozê temaşe dikin ka çawa festîvalê gelêrî dibin. Dibê em Kurd hinekê bixwînin û dû re biaxifin û binivîsin. Dîroka newrozê gemarî û şêlo nekin. Dijmine gelê Kurd çav berdane berhemên me ye dîrokî. Divê em şîyar bisekinin.

Drs Yusuf Kaynak

Nîşe: Ev nîvîs cara pêşî di dîroka newroza 2016an de hatiye weşandin.

 

candname.com

Giringiya 11ê Adarê di dîroka siyasî de

Di roja 11ê Adara sala 1970ê de peymana 11ê adarê di navbera hikumeta Îraqê û şoreşa Kurdistanê de bi serokatiya nemir Mistefa  Barzanî hat îmza kirin û bo cara yekê bû bi awayekê fermî û yasayî mafên gelê kurd di çarçuvê Îraqê de bihên naskirin.

Di wê demê de ku şerê sar di navbera rojhelat û rojava da hebû, rewşa deverê pir nazik û hesas bû, şoreşa Îlonê bi serokatiya Mistefa Barzanî rijêma Îraqê ya wê demê mecbûr û neçar kir ku danê bi mafên gelê kurd bike û rêkeftnama 11ê adarê bi bizava rizgarîxaza kurdan re îmza bike.

Ev rêkeftine belgenameyeka dîrokî û yasayî ye di destên kurdan de. Her demê aliyê kurdî bi aliyên Îraqê re li ser pirsa gelê kurd giftugoyan dike, çi di sala 1992-ê de, yan di kongreyên opozisiyona Îraqê yên beriya jinavçuna Sedam, yan jî di danustandinên piştî azadkirina Îraqê de û heta noke aliyê kurdî li ser bingehê evê rêkeftinamê diçe.

Piraniya wan mafên ku serkirdayetiya kurdî îro daxaz dike di rêkeftina 11ê adarê de cih girtine, lê yek ji sedemên sernegirtina peymana 11ê adarê pirsa Kirkukê û deverên erebkirî yên veqetandî ji Kurdistanê bû. Di şertên me yên niha jî de Kirkuk û deverên din yên erebkirî xalên sor in ji bo me kurdan. Û hertim serkirdayetiya kurdî tekîdê li ser vê yekê dike.

Di rewşa me ya niha de hêşta pêtir giringiya vê peymanê diyar dibe. Ev rêkeftin bû esasek ku îro serkirdayetiya kurdî li gor wê danustandina bi aliyên îraqî re bike. Eger ev beyana 11ê adarê nebuya dê serkirdyatiya kurdî gelek serêşî û girftarî bidîtana, bi taybetî di destnîşankirina sinurên Kurdistanê de. Anko bi gotinek din ewa îro kurd dixwazin asasê wê ji rêkeftna 11ê adarê tê bi hindek guhertinan re. Û ev yeke durbînî û jêhatiya serokê nemir Mistefa Barzanî eşkere dike.

Di rêkeftinama 11ê adara sala 1970ê de çand bendên sereke hebûn mîna;

–Destnîşankirina sinorên Kurdistanê li gor serjmêra sala 1957ê, deverên ku piranîya wan kurd in bikevne nava sinorên herêma Kurdistanê.

–Zimanê kurdî zimanê fermî be li herêma Kurdistanê û li sertaserî dibstanên Îraqê dersa zimanê kurdî hebe.

–Damezrandina Civata Raperandinê bo herêma Kurdistanê (niha jê re dibêjin civata wezîran) û Civata Yasadananê (niha parlamentoya Kurdistanê jê re tê gotin).

–Cêgirê serokkomar kurd be. Lê nuha kurd serokomarê Îraqê dixazin

–Dadgeha serbixwe ya herêma otonomî hebe.

–Budceyaka taybet ji herêm otonomî  re were destnîşan kirin.

– Çend rêveberî hebin (niha ji wan rêvebiriyan re dibêjin wezaret) û grêdayî Civata raperandinê bûn weke;

 

1-      Îdareya karubarên navxweyî.

2-       Îdareya perwerde û fêrkirdin.

3-       Îdareya niştecîkirin û avedankirinê.

4-       Îdareya çandinê û çaksaziyên kiştukalî.

5-       Rêvebriya  rewşenbîrî û lawan.

6-       Rêveberiya belediye û havînehewaran.

7-       Rêveberiya karubarên civakî.

8-       Îdareya karubarên ekonomî û darayî.

–Mafê derxistina rojname û kovaran, mafê damezrandina komele û sandîkayên pîşeyî (mîhenî) û mafê weşana radiyo û televizynê.

Bi kurtî giringiya rêkeftinama 11ê adarê di van xalan de ye;

1-Çar salan gelê kurd li başûrê Kurdistanê xwe îdare kir û ev çar sal tecrûbek baş bû bo fêrbuna xwebirêvebirinê.

–Ziman û çanda  kurdî di van salan de gele pêşket û bi sedan kitêb, rojname û kovar derketin, ji blî weşanên radyo û tv-ê.

–Navnetewîbuna pirsa kurdî û derbasbûna wê ji çarçuvê Îraqê.

–Beşdarîkirina kurdan di hikumeta navendî de.

–Bilinkirina astê hişyariya netewî bi taybetî di nav genc û lawan de.

–Rêkeftinama 11ê adarê kartêkirnek erînî û pozetiv liser xurtkirina xebata rizgarîxaza kurd li parçên din yên Kurdistanê hebû.

– Bihevregirêdana sîstema demokrasîyê û çareserkirina pirsa kurd Îraqê.

– Rêkxistin, xurtbûn û yekbûna nav mala kurd.

Piştî çar salan ji îmzakirina rêkeftina 11ê adarê, di bihara sala 1974ê de, hikûmeta diktatora Bexadayê ji sozên xwe û ji rêketina 11ê adarê poşman bû û maf û daxazên gelê kurd pêkneanîn û êrîşên dijwar yên leşkerî û fiokeyan birin ser Kurdistanê.

Nasrat Hacî-Rojevakurd.com

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem Suriyê

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem Fransa û înîlîztanê Rojhilata Navîn di nav xwe de par kirin. Îngîlîzan herêma  Îraqî û fransan jî herma Suriyê dagîr kirin. Di sala 1920î de li ser axa Suriyê û Lubnana îroyî pêşî fransizan 6 herêmên otonom ava kirin:
Şam, Helep, Lublan, Cebel-î Durzî, Iskenderûn (Hatay) û Cebel-î Elewî. Di serî de Lubnanê ji Suriyê qetandin û Lubnan bû dewleteke serbixwe.  Di sala 1922an de dewleta Heleb û Şamê kirin yek û navê federasyona Suriyê lê kirin. Di sala 1925an de jî navê dewleta Suriyê lê kirin. Piştre Cebel-î Durzî jî dan ser Lubnanê û ew herdu kirin yek dewlet. Cebel-î Elewî an jî dewleta Elewiyan li herêma Lazkiyê heta sala 1941 serbixwe ma. Piştre fransizan wê jî dan ser federasyona Suriyê ku ji dewletên Şam û Helebê pêk anîbû.
Fransizan di sala 1939an de dewleta Iskenderûn (Hetayê) jî teslîmê Tirkiyê kirin. Fransê di sala 1946an de dest ji birêvebiriya Suriyê kişand û Suriye bû dewleteke ser bixwe û rêvebirî ket destê şêxên hevkarên Fransê.  Di sala 1958an de Suriye bi Misrê re bû yek û bi navê Yekîtiya Komarên Ereban nav li xwe kirin. Yekîtiya Komarên Ereban temenqot bû û dom nekir û dîsa bûn du dewletên cuda.
Di sala 1963an de, bi darbeya leşkeriyê partiya BAAS rêvbiriya Suriyê girt dest.  BAAS, li ser îdeolojiya ereban a nîjadperes hatibû avakirin. Armanca BAAS ev e ku hemû netewe, kêmnetewe, komên oldar di bin îdeolojiya ereban de bistrîne û bihelîne û bike ereb.  Di sala 1970î de jî di nav partiya BAAS de vê carê bi darbe malbata Esad ku erebê elewî ne, karîn û birêvebiriyê girtin destê xwe û heta niha dîktatoriye xwe didomînin.

Niha nifûsa Suriyê bi giştî 22 mîlyon e. Ji %75 ereb in û %5 kurd in. Ji derî kurdan, mînorîtetên weke ermenî, suryan, tirkmen û ҫerkez jî hene . Ji aliyê olî ve jî ji %80 misilman in ji misilmanan ji %58 sunî û %30 elewî ne. Ji derî îslamê  olên weke xirîstiyan, durzî û cihû jî hene.

Ev du sal in ku li Suriyê şerekî nevxweyî heye û şer pirarmanc û piralî ye. Bi alikariya welatê Ewropa û dewletên misilman ên sunî weke Erebistana Suudî, Qatar, Tirkiyê û ҫendên din dixwazin dîktatoriya malbata Esad bixin û di şûna wê de  sunuyan bînin ser desthilatdariyê. Planên wan şaş derketin û ev du sal in ku dikin nakin nikarin rejîma Beşar Esad bixin. Rejîm hem ji hundir ve gelek xurt e û xwediyê dînamîkan e û hem jî bûye şerê sunî û şîî û elewiyan. Bi ser re jî li pişta rejima Esad Rusya, Ҫîn û Îran hene. Ji ber vê yekê planên dewletên sunî û yên ewropiyan bi ser nakeve û Suriye bu berma xwînê. Bi taybetî li ser navê oposîzyonê hêzên îslamîstên ku di nav El Qaydeyê de ne komkujian sivîlan dikin. Di van hefteyên dawî de berê xwe dane kurdan û kurdan weke “kafîr” îlan dikin û mal û milkên kurdan helal dikin û fitwa kuştina kurdan didin. Vî şerê genî genîtir û heramtir kirin û dikin. Weha bû ku êdî li Suriyê sunî û ewlewî û kurd nikarin di nav tixûbên welatekî de bijîn. Gelek polîtîkzan û civaknas dibêjin ku wekî destpêka avakakirina dewleta Suriyê ku ji şeş dewlet an herêmên otonom hatibû damezrandin, dê niha jî li gorî rewşa Suriyê sê dewletên biҫûk werin damezrandin. Li herêma Şam û derdorê dewleteke îslamî ya sunî, li herêma Lazkiyê weke elewî û li bakur jî dewleteke kurdî. Belê rewş welê xuya ye.

Amed Tigris -e wêje.com

Brîtanya belgeyên dîrokî li ser Kurd û Kurdistanê belav dike!

Zanîngeha Cambrige komek belge li ser serhildan, şer, tixûb û nasyonalîzma kurd û Kurdistanê belav dike. Tê gotin ku ew belge heta niha li ti derî nehatine belavkirin.

Zanîngeha Cambrige a Brîtanyayê eşkere kiriye ku dê vê mehê (Çile) komek belege li ser nasyonalîzm, xebat, şerê kurdan û tixûbên Kurdistanê belav bike ku heta niha nehatine belavkirin.

Li gorî malpera fermî ya Zanîngeha Cambrîge, ew belge behsa bûyerên salên 1831ê heta sala 1979ê dikin û ji 9 hezar rûpelan pêk tên.

Li gorî malperê, ew belge ji aliyê Anîta Burdett ve hatiye êdîtkirin. Daxuyaniya Zanîngeha Cambrige li ser wan belgeyan wiha ye:

“Nav: Tomarên liser kurdan, Tixûb, Serhildan û Nasyonalîzm, 1831-1979

Çavkanî: Belgeyên Brîtanî Çapa Unîversîteya Cambridge

Ev belge, ku ji neh hezar rûpelan pêk tên, behsa serhildanên destpêkê yên gelê kurd li dijî desthilatên herêmî û metropolîtan dikin. Herwiha vedigêrrin ka peywendiyên wan bi gel û miletên cîran di qonaxên dîrokî yên cuda de çawan bûne. Ev belge bi wî teherî salixên reh û rîşeyên hestên neteweyî yên kurdan yên sedsala 19an di çarçoveya serhildanên cuda radixe ber çavan û di wan şopan de digihîne tevgerên hevgirtî û ciyawaz yên neteweyî ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de derketin meydanê. Di heman arasteyê de, belge beratiya terîtuwar û serzemînê ku wekî welatê kurdan dihêt  pênasekirin, rave dike. Qutiya nexşeyan nîgarên guhertina tixûbên wan, yan wan kertên ku berdewam di rewşa guhertin û nakokiyê de bûne, dabîn dike. Ev belgenameya 13 bergî, dê bi çap û dîjîtal online jî berdest be, ku ji neh hezar rûpelan û 20 nexşeyan pêk dihêt. Hemî belgeyên Dewleta Brîtanî li ser kurdan di heyama salên 1831–1979 de, bi şiroveyên lêgerbar di formata e-pirtukê de ji bo xwandevanan berdest be.”

Rudaw

Mahabad Cumhuriyeti’nin Kuruluşu: 1941-1946

Mahabadmahabad-res-2

Qaz_Mihemedqazi darve ye

Azad. A/Mahabad Cumhuriyeti’nin Kuruluşu ve Büyük Güçlerin Politikaları:

1941-1946

1945-46 Mahabad Kürt Cumhuriyeti, modern Kürt tarihinin köşe taşlarından biridir. Mahabad’ın yegane önemi, Kürdistan’ın görece küçük bir parçasmda da olsa ve bir yıldan kısa bir süre yaşasa da, Kürtlerin tarihlerinde ilk kez başarılı bir şekilde özerk bir Kürt devleti kurmalarında yatar. Bu dönem, Kürt tarihinde farklılığıyla öne çıkar, çünkü Kürt ulusalcı hareketinin özlemleri bu kısa dönem içinde kristalize olmuştur. Mahabad Cumhuriyeti’nin tarihi üzerinde çalışmak ve analiz yapmak, birkaç nedenden ötürü önemlidir:

İran’daki Kürt halkı, ulus-devlet yaratma yolunda tarihinde ilk kez kendi kendini temsil ve kendi kaderini tayin etme fırsatını bulmuştur;
Mahabad Cumhuriyeti, Kürtler ile Kürdistan’ı işgal eden devletler arasındaki karışık ve çapraz ilişkileri göstermektedir;
Aym zamanda, bu dört devletin kendi aralanndaki siyasal ilişkilerinin belirli bir düzeyde ve kısmen Kürt ulusalcı hareketi tarafından belirlendiğini gösterir;
Mahabad Cumhuriyeti açığa çlkarmaktadır ki, Kürt sorunu uluslararası bir sorundur ve büyük güçler, daha belirgin olarak ABD, Britanya ve eski SSCB Kürdistan’daki politik gelişmelerde Kürt ulusalcı hareketinin başarısı ve yenilgisi üzerinde her zaman etkili olmuştur;
Mahabad Cumhuriyeti deneyimi, bugünkü Kürt ulusalcı hareketine dersler çıkarmak baklmından rehberlik etmektedir;
Birleşik Devletler ve Sovyetler Birligi’nin başmı çektiği iki kamp arasındaki soğuk savaşın [i]ilk evresi, denebilir ki, ikinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından ilk olarak genelde İran ve özelde de Mahabad Cumhuriyeti üzerinde kendini göstermiştir.
Bu çalışmadaki amacım, Mahabad Cumhuriyeti’nin 1941’den İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar süren İran’daki Anglo-Sovyet işgali ile ortaya çıkan siyasal boşluktan yararlanmaya çalışan Kürt ulusalcı hareketinin bir sonucu olduğu düşüncesini analiz etmektir. Kürt Cumhuriyeti’nin bir Sovyet kuklasl olduğu veya Sovyet ajanlarının Kürt ulusalcılığını[1] geliştirip harekete geçirdiği şeklindeki görüşlerin aksine, Kürt1erin kendi çıkarlarından yola çıktıklarını ve bu çıkarlar arasında kendi kaderlerini tayin etmek ile kendi bölgelerini kendilerinin yönetmesinin de bulunduğunu savunmaktayım. Bu amaçlarına ulaşmak için Kürtler her türlü güce ve kaynağa açık olmuşlardıf. Bu bakımdan Kürtler, uluslararası siyasal ilişkilerde deneyimsiz olmalarına rağmen, sozü geçen bütün büyük güçlerle siyasal ilişkiler kurmaya çalışmışlardır. Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşunu Sovyetler’in İran’daki ve özellikle İran Azerbaycan’ındaki dış politikalarına indirgemek yanlış bir sonuç olacaktır. Şu da görülmelidir ki, bu tarz bir açıklama ABD’nin de desteklediği İran politikası açısından kabul gören ve yansıtılan bir açıklama biçimidir. B. Yassin’e göre, Cumhuriyet’in yükselişi ve düşüşü, “birbirine sıkı sıkıya bağlı birkaç gelişmeden kaynaklanan tarihsel bir vaka olarak gorülmelidir. Bunlar, Kürt ulusalcılığı içinde meydana gelen gelişmeler, İran’daki politik durumdaki dramatik değişim, ve ‘Üç Büyükler’in birbirleriyle, İran ve Kürtler ile ilişkileridir.”[2] İkinci Dünya Savaşı boyunca ve sonrasındaki süreçte, Orta Doğu, üç büyük güç; İngiltere, ABD ve SSCB bakımından büyük öneme sahip bir bölge olmuştur. Genel olarak İran ve özel olarak Kürdistan, bu güçler bakımından hayati bir bölge haline gelmiştir. Böylece, bu güçler ile İran ve Kürtler arasında olağanüstü bir karmaşık ilişkiler süreci ortaya çıkmıştır. Mahabad Cumhuriyeti’nin Doğuşuna bu karmaşık ilişkiler açısmdan bakılmalıdır. Bu nedenle, zamanın büyük güçleri İngiltere, ABD ve SSCB’nin politikaları ve bunların Kürt ulusalcı hareketine ve Kürtlere yaklaşımı üzerinde durmak oldukça önemlidir.
Bu çalışmayı dört bölüme ayırmış bulunuyorum. Birinci bolümde ulus ve ulusalcılk kavramları ve bu kavramların Kürt sorunundaki görünümleri üzerinde yoğunlaşacağım. İkinci bölümde, İkinci Dünya Savaşı’ndaki İran ve İran Kürdistanı üzerinde duracağım. Bu bölümde Kürtler bakımından İran’ın resmi etnik politikasını çözümleyeceğim. Aynca İran’ın İngiltere, ABD ve SSCB ile ilişkilerini inceleyeceğim. Bu bölümde, İngiltere, ABD ve SSCB’nin Orta Doğu ve özelde İran ve Kürdistan’daki dış politikalarını çozümleyeceğim. İngiltere ve Sovyetler Birliği’nin Kuzey ve Güney İran’ı işgal etmelerindeki hedefleri nelerdi? Sovyet politikasını oluşturanlar Kürt sorununa nasıl yaklaşıyorlardı ve hangi nedenlere dayanıyorlardı? Bölgedeki ABD yetkilileri neden Kürt taleplerine fiziksel veya moral destek vermediler? Bu bölümde, Kürt sorunu etraflnda ABD ve SSCB arasındaki soğuk savaşın tohumlarlnı açıklamayı deneyeceğim. Ezilen halkların hamisi olarak tanınan SSCB ile faşizm ve diktatörlüğe karşı demokrasi ve özgürlük savaşçısı olarak tanınan ABD ve İngiltere, temel talepleri demokratik haklar ve kendi kaderlerini tayin etmek olan Kürtlerin ellerini boş bırakmışlardır.
Mahabad Cumhuriyeti 6rneginde, Kürt politikacllarl ve Kürt liderleri adl geçen güçlere nasIl yaklaşmlşlardlr ve onlardan beklentileri neler olmuştur? Üçüncü b6lümde; Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşunu, Azerbaycan, İran ve Kürdistan’m diger parçalan ile olan ilişkilerini inceleyecegim. Aynca Kürt ulusçulugunun yükselişinin Mahabad Cumhuriyeti’nin kuruluşu ile olan baglantlsml da inceleyecegim. Son b6lümde; büyük güçlerin b61gedeki politikalarl sonucu Mahabad Cumhuriyeti’nin ç6küşünü ç6zümleyecegim. Yamtml vermeye ça1Işacaglm hayati soru; Mahabad Cumhuriyeti’nin neden ç6ktügü, başka bir deyişle neden daha fazla yaşayamadlgl olacaktlr .
Mahabad Cumhuriyeti’ni incelemenin önemine rağmen, Kürt tarihi bakımından altı çizilmesi gereken bir sorun bulunmaktadır. Bu sorun, Kürtlerin Kürdistan hakkında yeterli bir arşiv kaynağına sahip olmamasıdır. Kürtler bir devlete sahip olmadıkları için, ulusal bir arşivleri ve diplomatik kayıtları bulunmamaktadır. Bu durum son derece önemlidir, çünkü olaylara Kürt tarafının yaklaşımı eksik kalmaktadır. Elbette, İbrahim Ahmed, Kadri Cemilpaşa (Zinar Silopî), Mela Mustefa Berzanî gibi olaya tanık1ık edip Mahabad hakkında yazılı malzeme verenler bulunmaktadır. Bu malzemeler paha biçilmez değerde olmakla birlikte, Kürtlerin bakış açısından Mahabad Cumhuriyeti’nin bir resmini çizmek için yeterli değildir. 1943 ve 1946 yılları arasında yayınlanan ve birincil kaynaklar olarak a1ınabilecek iki tane Kürt süreli yaymı bulunmaktadır: Kürt Komela partisinin yayın organı olan Niştiman (Anayurt), ve Kürdistan Demokrat Partisi’nin (İran) yayın organı olan Kurdistan. Bu çalışmada, ayrıca ABD ulusal arşivi ve Kamusal Kayıt Bürosu (Public Record Office)’deki birincil kaynaklara atıflarda bulunacağım. Bu her iki birincil kaynak da ihtiyatla ele a1ınma1ıdır, çünkü bu kayıtlar bö1gedeki olayları çoğu kez kendi dış politikalarına göre sorunları çarpıtarak resmi bakış açısından yansıtmaktadır. Soruna daha iyi bir bakış açısı için hayati önemi haiz yerel devletlerin arşivlerinin de Kürt sorunu nedeniyle yaşanan problemlerden dolayı ulaşılabilir olmadığnı da belirtmek önem taşımaktadır. Şimdiye kadar, Kürt Cumhuriyeti hakkında yaymlanmış resmi bir Sovyet belgesi bulunmamaktadır. Kendisinden bahsedilebilecek yegane kaynak, Prof. Olga Jigalina’nin 1997’de International Journal of Kurdish Studies’de yayınlanan makalesidir. Bu makalesinde Jigalina, resmi kayıtlara ulaşarak eski Sovyetler Birligi’nin Kürt sorununa yaklaşımını ele almıştır. Makale, dergide İngilizce bir özetiyle birlikte Rusça yayınlanmıştır. Sovyetler’in Kürtlere yönelik politikası İngiliz ve Amerikan resmi belgelerinden de ayrıca incelenebilir.
BÖLÜM: I

ULUS, ULUSÇULUK VE KÜRTLER

Kürt sorunu bakımından, “ulus” ve “ulusalcılık” kavramlarını çözümlemek bir zorunluluktur. Kürtlerin ve Kürt dilinin tanınması Kürt ulusalcılığnın merkezini teşkil etmiştir. Bu vurgu, kısmen Kürt kimliği ve dilinin inkarı şeklinde gelişen hakim (occupant) devletlerin resmi asimilasyonist politikalarından kaynaklanmaktadır. Türkiye örneğinde, devlet tarafından yönlendirilen Türk akadernisyenleri ve “bilim çevreleri” Kürtlerin aslında Türklüklerini unutmuş Türkler olduklarmı kamılamaya ça1ışmışlardır.[3] Bu durum, apayrı bir öneme sahiptir, çünkü kimlik ve dil etnik yapının nesnel iki kriterini teşkil eder. Asimilasyoncu politika1ara bir tepki olarak, Kürtler, siyasa1 etkinlikler ve hareketler şeklinde Kürt kimliğinin ve Kürt dilinin farklılığına vurgu yapmışlardır. Hemen hemen bütün Kürt kurumları, Kürtleri bir ulus olarak kabul ederler. Yine de, Kürtlerin bir ulus olup olmadığı sorununu çözümlemeye ça1ışacağım, ama bundan önce ulus ve ulusalcılık kavramlarının farklı tanımlarına bir göz atacağım.
Ulus ve ulusalcılık kavramları kendi içlerinde önemli oranda çelişkiler barındırır ve üzerinde uzlaşılmaktan çok uzak bir görünüm arz eder. Margaret Canovan, bunun “kavramsa1 açıdan yaka1anması olaganüstü güç bir mevzu”[4] oluşturduğunu belirtmiştir. Bu konuda çeşitli yaklaşımlar ve tanımlar bulunmaktadır.[5]
Karl W. Deutsch, “ulusalllk”ı (milliyet) “ulus”tan (millet) ayrır. Deutsch’un düşüncesine göre, “ulusa1lık kendi üyelerinin davranışları üzerinde etkin bir kon- trol sağlamak için önlemler almaya çalışan bir insanlar topluluğudur. Ulusallık kendini güçle donatmak için can atan bir insan topluluğudur.”[6] Bir ulusallık, diye devam eder Deutsch, sadece “kendi öz1emlerini gerçekleştirmek için güce ihtiyaç duyduğu anda” kendini bir ulusa dönüştürebilir.[7] Bir başka deyişle, Deutsch’a göre ulus, bir devlete sahip insan topluluğudur. Bu tanım, Kürtler gibi kendilerinin ulus olduğunu iddia edip bir devlete sahip olmayan toplulukları öngörmemektedir. Deutsch’un tanımı, Kürtleri bir ulus olmaktan çok bir ulusallık olarak ortaya koyar.
Peter Alter, bu yaklaşımı eleştirir. Deutsch’un iddiasnın aksine, Alter’e göre, “bir ulus, kendisine ait bir devleti olmadan da var olabilir.”[8] 1871’de birleşik bir Alman devleti kurmadan önce de Almanların 18. yy.’da kendilerini bir ulus olarak gördüğünü kaydeder. Alter, bir milletin devletsiz de varolabileceğini kabul etmekle birlikte, yine de siyasal olarak kendi kaderini tayin etme talebinin önemine vurgu yapar.[9] Yassin, Alter’in tanımını temel alarak, ayrıca “bir ulus kendi devleti olmadan var olabileceği gibi, bir devlet de birleşmiş bir ulusa sahip olmadan var olabilir” sonucuna varmaktadır.[10]
Ulusun bir başka tanımı, sosyolog Anthony Smith tarafından ileri sürülmüştür: “tarihsel bir bölgeyi, ortak mitleri ve tarihsel anıları, ortak bir kültürü, ortak bir ekonomisi olan ve bütün üyelerinin ortak hak ve görevleri bulunan bir insan toplulugu.”[11] Smith’e göre, -akrabalık, sınfdaşlık, din, ortak kültür gibi bireyler arasında çeşitli unsurlarla oluşmuş olan- ulusal kimlik, kültürel bir kavram olup devletle hiçbir doğrudan bağı yoktur .
Ernest Gellner ulusu, “insanoğlunun inançları, baglı1ık ve dayanışmasınn bir sonucu”[12] olarak tanımlar ve şöyle der:
“i) iki insan, sadece ve sadece, sırasıyla işaretler ve düşünceler sistemi ile davranış ve iletişim biçimi anlamına gelen aynı kültürü paylaşıyorlarsa bir milletten sayılırlar.
ii) iki insan, sadece ve sadece, birbirlerini aym millete ait olarak görüyorlarsa bir milletten saytltrlar.”[13]
Benedict Anderson, milleti kapitalizmin gelişimiyle birlikte ortaya çıkan “imgelenmiş bir siyasal topluluk” olarak tanımlar.[14] Anderson, milletin dinsel topluluklardan basit bir şekilde büyüyerek ve onu degiştirerek oluşmadığını, aksine dünyaya yaklaşmada temelli bir degişikliğin sonucu olarak meydana geldiğini iddia eder. “Kapitalizmin ve yayın teknolojisinde meydana gelen dönüşümlerin insan dilinde meydana getirdiği karşı konulmaz degişimler yeni bir imgelenmiş topluluk biçimine imkan tanımıştır”, bu durum düşünmeye ve modern ulus aşamasına geçilmesini sağlamıştır.[15]
Eric Hobsbawn, ulusun ilkel ve degişmez bir varlık olmadığını iddia etmiştir. Öznel unsur olan siyasal oluşumun ve nesnel unsur olan kültürel oluşumun yeterli bir açıklama getirmediğini ve her ikisinin de eksik olduklanını ileri sürmüştür. Ulusun özel ve tarihsel bakımdan yakın döneme ait bir varlık olduğunu öyle ki yerel devletin özel bir türüyle, “ulus devlet”le ilişkili olduğunu ve bunsuz yapılan bir tartışmanın anlamsız olduğunu ileri sürmüştür.[16]
Ulus kavramı, ulusçuluk kavramı bağlamında bir çozümlemeye tabi tutulmalıdır. Hobsbawn ve Gellner, ulusu meydana getirenin ulusçuluk olduğunu ileri sürmüşlerdir: “Bazen daha varlık öncesi kültürü alıp onu ulusa dönüştüren ulusçuluk, bazen de onu bir sonuç olarak ortaya çıkarır, fakat sık olarak varlık öncesi kültürü kendisi yazar”[17] Gellner ayrıca, “başka bir biçimden çok, ulusun bir çağın ulusçuluğu olarak tanımlanabileceğini”[18] ileri sürmüştür. Ulusçuluğun, “siyasal ve ulusal birliğin somutlanması (congruent) gerektiğini savunan siyasal bir ilke”[19] olduğunu ileri sürmüştür Gellner. Ulusçuluğun ulusa önceliği hususu, “ulusçuluk ulusu kendi bilincine varması için uyandırmaz: henüz daha varolmadığı halde onu davet (orijinal metinde italik. ç.n.) eder”[20] diyen Anderson tarafından da paylaşılır.
Bohemya Doğumlu sosyolog Eugen Lemberg’in ulusçuluk tanımını uyarlayan Alter, ulusçuluğu “ulus ve egemen ulus-devletin hayati önemi haiz değerler olduklarnı savunan ve bir halkın veya bir insan topluluğunun büyük bir kısmını harekete geçirmeye çalışan bir ideoloji ve aynı zamanda bir siyasal hareket. olarak tanımlamıştır. Alter’e göre, siyasal bir güç olan ulusçuluk, “bireyin insan türünün bir üyesi olduğu ve bir dünya vatandaşı olduğu Aydınlanma Felsefesi”[21] ile karşılaştırılamaz. Elie Kedouri, ulusçuluğu “19. yy. başlarında Avrupa’da geliştirilen bir doktrin” olarak tanımlar ve akabinde ulusçuluğun, kendisine ait bir yönetime sahip olmaktan memnun bir insan topluluğunun belirlenmesi için bir çıkış noktası olduğunu ve ülkede meşru güç kullanımı ve devletler topluluğunu doğrudan orgütlemeyi sağlamaya çalıştığını”[22] ileri sürer. Başka bir deyişle, Kedouri yegane meşru yönetim biçiminin ulusun kendini yönetmesi olduğunu kabul eder.
KÜRT ULUSÇULUĞU
Kemal Kirişçi ve Gareth M. Winrow Kürtlerin snıflandırılmasının kolay olmayacağnı, çünkü “bölgeye dağılmış olduklarınıl ve bağımsız devlet geleneklerinin bulunmadığmı”[23] ileri sürmüşlerdir. Kürtler arasındaki bölünmelerin ve kendilerini algılama konusundaki geniş bir aralığa yayılan görüş ve fikir ayrıllklarının “Kürtlerin Hroch’un çözümleme modeline göre gelişmenin C Aşaması’na tamamen girip girmediklerinin değerlendirilmesini”[24] güçleştirdiğini ileri sürmüşlerdir.
Kürtlerin ulus olup olmadıkları sorunu, çeşitli yaklaşım ve tanımların nasıl ele alındığına baglıdır. Kürt ulusçuluğu bakımından birkaç etken bir arada göz önüne alınmalıdır:
1. l639’dan Birinci Dünya Savaşı’na kadarki dönemde bölge Kürdistan olarak tanımlanmaktaydı ve Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında bölünmüştü.
2. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Kürdistan dört devlet tarafindan tekrar bölünmüştür.
3. Lozan (1923)’da çizilen sınırlarla birlikte Kürtler her bir devlette etnik bir azınlık olarak görülmüştür.
4. Nihayet, uluslar arası siyasal arenada Kürt sorununun çözümü etnik azınlıklar sorunu ile her bir hakim (occupant) devletin demokratik ilerlemesi bağlamlarında ele alınır olmuştur.
5. Hakim devletler kendi içlerinde Kürt kimliğini ve Kürt sorununu inkar etmişlerdir. Bu etkenler, hakim devletlerin akademik çevrelerinde Kürt kimligi konusunda sistematik araştırmaların yadsınmasına neden olmuştur.[25] Bu etkenler, Kürt kimliğinin tanımlamaya yarayan Kürt kültürü, gelenekleri, dili ve tarihinin sistematik erozyonunda önemli bir role de sahiptir.
Kürtlerin bir ulus mu? yoksa bir etnik köken mi? olduğu soyut bir sorundur. Bununla birlikte, Kürt ulusçuluğu bir vakadır. Ben, Gellner ve Anderson’un ulusçuluğun ulusa önceliği fikrini paylaşıyorum. Ulus, ancak ve ancak bir ulus-devleti inşa ettiği takdirde başarılı olacak olan ulusçuluğun bir ürünüdür. Yine belirtmeliyim ki, bir hareket eger bir ulus-devleti hedefliyorsa ancak o zaman ulusçu hareket olarak sınıflandrılabilir. Ulusun ortaya çıkışı öznel ve nesnel unsurların diyalektik birliğine bağlıdır. Objektif unsur olarak, dil, gelenek, toprak gibi ortak özellikleri taşıyan bir insan grubu ancak ulusçu savaşım boyunca siyasal bir birlik olarak örgütlenerek sübjektif unsurun devreye girmesi ile bir ulusa dönüşebilir. Öznel unsurun iki tane kesişen bileşeni kendi içinde barmdırdığnı belirtmeliyim. Birinci olarak, ulusal bilinç ve kendini algılamayı içerir. İkinci olarak da, ulus başkaları tarafindan tanımlanmalı (other-defined)[26] ve başka siyasal kurumlar, örneğin bir diğer devlet tarafından, tanınma1ı ki hedefine koyduğu kendi siyasi birliğini kurup koruyabilsin.
Kürtler kendilerini etkileyen bütün olumsuz koşullara rağmen, ortak bir kültüre, geleneğe, coğrafyaya, özlemlere ve dile, yani nesnel unsura sahiptirler.[27] McDowall’in belirttiği gibi, Kürtler bir topluluk duygusuna sahiptirler, başka bir deyişle 19. yy.’ın sonları ile 20. yy.’ın başlarından itibaren, Türkler ve Araplarla aynı zamanda, kendilerini Kürt olarak algılamaya başlamışlardır.[28] Bu topluluk duygusu modern Kürt tarihinin büyük bir bölümüne damgasnı vuran ulusalcı hareket olarak kendini ilan etmiştir. Bununla birlikte, Kürtlerin kendilerini bir siyasal birlik olarak dönüştürme istekleri başarıya ulaşmamıştır. Başarısızlığın nedeni, öznel unsurun olgunlaşmamış olmasıdır. Kürt ulusçuluğunun öznel unsuru olgunlaşmamıştır, çünkü:
1. Başka1arı tarafından ve diğer siyasal kurumlar tarafından tanınmış değildir.
2. Yukarıda bahsettiğim olumsuz koşulların bir sonucu olarak, Kürt ulusçuluğu kendi sesini yerel hareketler olarak duyurmuştur. Yani, Türkiye’deki, Irak’taki, İran’daki ve Suriye’deki Kürt ulusçu hareketi olarak… Bu bö1ünme, Mahabad örneğinde, Kürt ulusçu hareketinin dayandığı güçler aşiretler olduğu ha1de, liderliği şehirli seçkinler ve entelijansiya tarafından yapılması ile daha derine gitmiştir .
Sonuç olarak, Kürt ulusçuluğunun bu kadar zamandır Kürt toplumunu bir siyasa1 birliğe dönüştürmedeki başarısızlığının, öznel unsurun olgunlaşmamasının bir sonucu olduğunu söylemek istiyorum.
BÖLÜM: II

KÜRTLER İRAN VE BÜYÜK GÜÇLER: 1941-1945

İran Kürtleri
Kürdistan’ın ilk biçimsel bölünmesi, 1639 yılında Osmanlı ordusunun Şah İsmail Safevi kuvvetlerine Çaldıran’da galip gelmesi sonucu Sultan Murat ve Şah Abbas tarafindan imzalanan bir anlaşma ile Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında gerçekleşmiştir.[29] Qasimlo, her iki imparatorluğun özerk Kürt beyliklerinin muhalefet gösterdikleri merkezi devletler arasında bir konsolidasyona gittiklerini belirtmiştir. Son 500 yıl boyunca Kürtler Isfahan (İran’ın eski başkenti)’a ve Tahran’a karşı sürekli olarak mücadele halinde olmuşlardır. En son özerk Kürt beyliği, Sinê vilayetinde 1865 yılında özerkliğini kaybeden Erdelan Beyliği’dir.[30]
İran Kürtleri, 1880 yılında şeyh Ubeydullah liderliğinde, İran hege- monyasına karşı baş kaldırmışlar ve tüm Kürdistan’ın özgürlüğünü hedeflemişlerdir. İsyan, Urmiye ve Van gölleri arasındaki bütün bölgeyi özgürleştirmeyi başarmıştır. Qasimlo, şeyh Ubeydullah isyanı’nın bir bütün olarak Kürdistan’ın özgürlüğü ve birliğini hedefleyen ilk Kürt hareketi olduğunu belirtir.[31] İsyan, başlarda başarılı olmasına rağmen, İran ve Osmanlı ordularının ittifakları ile ezilmiştir .
Yirminci yüzyılın başlarında, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından İran Kürdistan’ı Tahran’a karşı Şikak aşireti reisi Simko (İsmail Ağa) tarafindan liderliği yapılan bir başka büyük isyana tanıklık etmiştir. İsyan Urmiye Gölü’nün batısındaki bölgenin tamamını kurtarmaya çalışmış ve Kürdistan’ın tümünün bağımsızlığını talep etmiştir. İsyan, Simko’nun İranlı yetkililerin daveti üzerine katıldığı görüşmeler sırasında Uşnu’da İran askerleri tarafindan katledilmesinden sonradır ki, güçlükle yenilgiye ugratılmıştır.
İran siyasal Yaşamının en önernli gelişmelerinden biri, İngilizlerin destegi ile Rıza Şah’ın tahta çıkması olmuştur. Rıza Şah’ın ana siyasi hedefi, merkezi bir devlet kurmak ve modernizasyon yoluyla etnik grupları asimile ederek ulusal birliği sağlamaktı.
Rıza Şah’ın Modernizasyon Programı ve Bunun İran Kürtleri Üzerindeki Etkileri
İran, Birinci Dünya Savaşı’nda tarafsızlığını ilan etti. Bununla birlikte, çeşitli güçlerin İran içine el atmaları merkezi hükümetin güçlükle kontrol altında tuttuğu merkezkaç güçlerini harekete geçirdi. İran’ın merkezi hükümetinin zayıf düşmesinin önemli bir sonucu, aşiretlerin güçlenerek aşiret federasyonları kurma fırsatını yakalamaları oldu.[32]
Rıza Şah, ulusal bir kimlik yaratmayı amaçlayan bir modernizasyon programı başlattı. Rıza Şah tarafindan başlatılan bu modernizasyon programı, dinsel etkiyi azaltmaya ve İran’ı yabancıların müdahalelerinden, aşiret ayaklanmalarından ve etnik farklılıklardan kurtarmaya dönüktü. Bunu başarmak için, Avrupa tipi eğitim kurumları kurulacak ve fabrikalar, ulaşım ve iletişim ağları gibi modern ekonomik bir üstyapı oluşturulacaktı.[33] Ramazanî, modernizasyon programının yeni sosyal ve ekonomik grupların dogmasını hızlandırırken, toplumsal çelişkileri de derinleştirdiğini belirtmiştir.[34] Kürt bölgesi bu modernizasyon programında yer almıyordu, fakat yine de, belli bir oranda Kürtleri de etkilediğini belirtmiştir Yassin. Siyasal, ekonomik ve sosyal bir kurum olarak aşiretleri zayıflatmayı amaç edinen modernizasyon programının bir sonucu olarak, pek çok sayıda aşiret reisi Tahran’a ve İran’ın başka yerlerine sürgün edildiler; topraklarına el kondu ve kendi aşiretlerine karşı kullanılmak üzere rehine durumuna düştüler. Bununla birlikte, Lencowski’nin belirttiği üzere, Rıza Şah merkezi hükümetin aşiretler üzerinde otorite sağlaması bakımından başarılı olsa da, aşiretlerin temel yapıları olduğu gibi kaldı. Modernizasyon programı aşiretler arasında merkezi hükümete karşı önemli oranda bir düşmanlık yarattı. Bu düşmanlık, modernizasyon programının bir parçası olarak, Fars olmayan grupların, özellikle Kürtlerin ve Azerilerin asimilasyonu nedeniyle ileride daha da derinleşti. Modernizasyon programnın çekirdeğini, etnik yapı bakımından çoğul olan sosyal yapıyı bir tek halkı, ulusu, dili, kültürü ve siyasal otoritesi olan birleşik bir devlete dönüştürmek teşkil ediyordu. Bu amaca uygun olarak, İran parlamentosu 1928 yılında etnik grupların geleneksel giysilerini yasadışı ilan etti. Fars olmayan dillerin kullanılması engellendi ve sonuç olarak Farsların dışındakilerin okur-yazarlık oranı düştü. Merkezi hükümetin Farslaştırma ve asimilasyon politikası Kürdistan ve Azerbaycan’da aksi tepkilerle karşılaştı; Kürtlerin ve Azerilerin etnik farklılıklarının bilincine varmasına hizmet etti.[35] Bu durum, merkezi hükümete karşı Kürtler ve Azeriler arasında düşmanlık doğmasıyla sonuçlandı. Ayrıca, bu kesimlerdeki eğitim, sağlık ve kamu hizmetlerindeki eşitsizlikler,[36] düşmanlığın yanısıra İran merkezi hükümetinin modernizasyon ve asimilasyon programına karşı yoğun bir hoşnutsuzluk ve tatminsizliğe de neden oldu. Bu rahatsızlık, Tahran’a karşı isyanlarda ve otonomi isteklerinde her fırsatta kendini dışa vuruyordu. 1920’lerden Anglo-Sovyet işgaline kadarki İran tarihi, sürekli mücadele ve isyanlarla dolu geçmiştir .
Yassin ve Izady, Rıza Şah’ın modernizasyon programının “Türkiye, Irak ve Suriye’nin umarsız etnik-ulusal azınlklar arasından ulus-devletler yaratma”[37] şeklinde daha geniş bir bağlamda ele alınabileceğini belirtmişlerdir. Mustafa Kemal’in liderliğindeki Türk Cumhuriyeti’nin modernleşme ve batılılaşma politikası ile Rıza Şah’ınki birbiriyle çakışmaktadır. Bu iki ülkenin ortak ayırt edici yönleri, bağımsız Kürt kimliğini parçalamak ve asimile etmek olmuştur. Bu nedenle, bu iki ülkedeki Kürt milliyetçiliğinin hemen hemen aynı zaman aralığında birlikte ortaya çıkmış olması şaşırtıcı değildir. Bütün Kürt isyanlarının ana özel1iği, kendi kaderini tayin etme hakkının yaı sıra, kültürel ve demokratik hakları talep etmek olmuştur.
Rıza Şah Rejiminin Sonu: İran İşgal Altında

25 Agustos 1941’de, İngiliz ve Sovyet güçleri sırasıyla güney ve kuzeyden İran’a girdiler. İran’ın Anglo-Sovyet işgalinin nedenleri sözde şeylerdi, bununla birlikte ana etkenler İran’daki Alman aktivitelerini engellemek ve İngilizlerle Amerikalıların Sovyetler Birliği’ne yardım yolunu olduğu kadar, Transkafkasya’daki petrol alanlarını da güvene almaktı.[38]
İşgal nedeniyle Rıza Şah rejiminin Eylül 1941’deki düşüşü, İran’ı siyasal bir kaos ve karışıklık ortamında bıraktı. İran ordusu çözüldü ve aşiretler bu dağılan ordudan silah ve cephane alarak kendilerini silahlandırdılar.[39] Daha önce sürgün edilen ve kendi bölgelerinden zorla uzak tutulan aşiret reisleri, kendi yerlerine geri döndüler ve yerel iktidarlarını tekrar ele aldılar. İşgalden sonra meydana gelen siyasal gelişmeler ve Rıza Şah’ın düşüşü, Kürtler arasında kendi geleneksel durumlarını tekrar tesis etmek açısından bir umut kaynağı oldu.
İşgal altındaki İran’da merkezi hükümete karşı ilk direnişler, liderliği aşiret reisleri tarafından yapılan ve siyasal olarak örgütlenmemiş bir hareketti. Roosevelt, “karışıklıkların ana merkezlerinin Mahmud Han’ın müthiş bir hegemonya kurduğu Mîrivan ve Hewraman (Awroman) dağları ile uzun süre Irak’ta sürgün kalan Kama Reşîd Han’ın Saqiz ve Serdeşt’i içine alan bir beylik kurduğu Banê olduğunu”[40] belirtir. Tahran’a karşı aşiret direnişlerinin yanısıra, İran Kürdistan’ında ikinci bölümde incelemiş olduğum siyasal örgütlenmeler de ortaya çıkmıştır.
İran’daki Kürt Aşiretleri

Kürt aşiretlerinin Kürdistan’ın sosyal, politik ve ekonomik hayatında belirgin bir önemleri vardı. İran’ın işgalinin ilk günlerinde Kürdistan’daki politik gelişmeleri aşiretlerin belirlediği ve Kürt ulusal hareketini etkileyen hayati bir etken olduğu söylenebilir. Aşiretler, aynı zamanda büyük güçlerin de İran’daki politikalarını kabul ettirmek için en başta muhatap aldıkları güçleri teşkil etmekteydiler. Sovyetler ve Britanya, aşiretlerin İran’daki güçleri ve önemlerini biliyorlardı. Roosevelt, merkezi hükümetin yokluğunda Sovyetlerin aşiretlerle doğrudan ilişkiler kurduğunu belirtir. Bunlar, kuzeyde Celalî’ler, Şahpur’un batısındaki dağlarda bulunan Şikakî’ler ve Rızaiye’nin batısmdaki Herkî’lerdir. Kirmanşah-Bağdat yolu civarını, İran Kürdistam’nın güney kesimlerini kontrol eden İngilizler, aşiretleri sessiz tutmuşlardır.[41]Eagelton, İran Kürdistan’nında nüfusları 120.000 ile birkaç bin arasında değişen altmıştan fazla Kürt aşireti olduğunu söylemiştir. İran Kürdistanı’ndaki en önemli aşiretler şunlardı:
Celalî’ler; 25.000 kişilik nüfuslanyla, Kuzey Doğu’nun en uç kısmında, Türk ve Sovyet sınırlarının birleştiği kesimde konumlanmışlardır. Eagelton, bu aşiretin sonradan Mahabad Cumhuriyeti’ne arka çıkmalarını da tavsiye eden Rızaiye’deki Sovyet Konsolosu tarafından etki altına alındığını belirtmiştir .
Şikakî’ler; 40.000 kişilik nüfuslarlyla o zamanki en büyük ikinci aşiret konumunda idiler. Bölgeleri, Azeri ve Kürt Cumhuriyetleri arasında sınır olan Hoy kentindeki Azeri Türklerini de barındırmaktaydı ve bir cephe teşkil etmekteydi.
Diger aşiretler, İran ve Irak arasında yerleşik olan 25.000 kişilik Herkî’ler, güneydeki 10.000 kişilik Milanî’ler, 5.000 kişilik Begzade’ler ve 8.000 kişilik Seyîd’ler idi.[42]
Aşiretlerin Kürt ulusçu hareketinin örgütleri ile ilişkileri ve Cumhuriyetin kuruluşu ve yıkılışındaki nihai rolleri, ilgili bölümlerde tartışılacaktır.
İran ve İran Kardistan’ındaki Büyük Güçlerin Politikaları: 1941-1945
İran’ın ve İran Kürdistam’nın jeopolitik konumlarına bağlı olarak, araştırmamızın konusu olan bölge, kendi dış politikalarını ve çıkarlarını kabul ettirmek ve uygulamak bakımından Büyük Güçler için son derece büyük bir öneme haizdi. Eski Sovyetler Birliği’nin, İngiltere’nin ve ABD’nin dış politikaları ve bunların birbirleriyle, İran ile ve Kürtler ile ilişkileri bu çalışmanın önemli bir yanını teşkil etmektedir. Cumhuriyetin kuruluşu ve çöküşü, Büyük Güçlerin genelde İran ve özelde İran Kürdistanı’ndaki politikaları ve birbirleriyle ilişkileri bağlamında çözümlenmelidir. Bununla birlikte, benim vurgum, Kürtlerle yakın teması nedeniy1e Sovyetler Birliği üzerinde olacaktır.
1- Eski Sovyetler Bir1iği’nin Kürt Politikası
SSCB’nin Kürt politikası, onun Orta Doğu’daki çıkarlarının ve İngiltere, ABD, İran ve Türkiye gibi diğer güçlerle ilişkilerinin bir parçası idi. Geniş anlamda, SSCB’nin Kürtlere yönelik politikası iki aşamaya sahipti: İşgalden 1944’deki petrol krizine kadar; ve o tarihten Cumhuriyet’in çöküşüne kadar.
Sovyet işga1inin ilk aşamasında, Sovyetlerin Kürtlere yönelik yaklaşımı onları korumak yönündeydi.[43] Sovyetler, İran kuvvetlerinin işgal bölgelerine girmelerine izin vermeyerek Kürtleri dolaylı olarak İran kuvvetlerinden koruyorlardı. 1941’in sonlarında, dikkat çeken bir olay oldu. Sovyet Azerbaycanı yetkilileri, Mahabad’dan 30 kadar Kürt aşiret reisi, toprak ağası ve dinsel şahsiyeti davet ettiler.[44] Bu Kürt liderlerinin Bakü’ye davet edilmeleri, İngiliz ve İran yetkililerince Sovyetlerin bağımsız bir Kürt devleti kurdurma çabası olarak değerlendirildi. İngiliz diplomatik kaynakları İngiliz yetkililerin Bakü’de gerçekleşen davetin bağımsız bir Kürt devletinin çekirdegi için “bir merkezi kurtuluş komitesi kurmak” olduğuna inanıyorlardı.[45] İran Başbakanı da bu seyahatin “tehlikeli propagandalara katılma1arı için eğitilmeleri ve daha sonra Sovyet sistemi ile karışık ayrılıkçı eğilimler lehinde açık nümayişler yapacakları cahil vilayetlere geri gönderilmeleri amacıyla Bakü’de birkaç başıbozuk unsur için”[46] düzenlendiği kanaatindeydi.
Sovyet yetkilileri, seyahatle ilgili İngiliz ve İran iddia1arını reddettiler ve seyahatin öncelikle kültürel olduğunu ve hiçbir siyasal önemi olmadığnı belirttiler. Gerçekten de, Sovyetlerin Kürt liderlerini bagımsız bir Kürt devletini desteklemek için çagırdıklarına ilişkin hiçbir kanıt bulunmamaktadır. Yassin, bu seyahatin “Sovyet Azerbaycanı yetkililerinin Kürt aşiretleri ile sürmekte olan barışçı ilişkileri korumak çabası”[47] olarak değerlendirmek gerektiğini belirtir. Eagelton’a göre de, delegeler fabrika1arı, tiyatroları, sinemaları ve çiftlikleri gezerek birkaç gün geçirmişler ve Azeri Başbakan ile görüşmelerinde kendilerine Sovyet dostluğundan ve Kürt-Azeri kardeşliğinden bahsedilmiştir.[48]
SSCB’nin Kürtlere yaklaşımı, Sovyetlerin genel politikası ve savaşın ilk safhalarındaki İran’daki çıkarlarının ışığı altında değerlendirilmelidir. İran, SSCB için Almanlarla mücadeleleri bakımından bir can damarı durumunda idi. Bu nedenle İran’nın güvenliği, özellike de İran’ın kuzeyinin güvenliği SSCB için ileri derecede önemli idi.[49] Kuzey İran’ı korumak için, SSCB bölgenin güvenliği için işbirliği edilebilecek olan bölge güçleri ile işbirliğine gitmek zorundaydı. Kızıl Ordu bölgeyi korumak için yeterince güçlü olmadığından SSCB’nin yerel güçlerle işbirliği yapmaktan başka bir seçeneği bulunmamaktaydğ.[50] Bu nedenle savaşın ilk evrelerindeki İran ve özellikle İran Kürdistanı’ndaki Sovyet politikası “Katkaslar ve Azerbaycan’a çekilen Sovyet ordularının gerisini korumak ve İran Körfezi’nden tankerlerle gelen Amerikan yardımlarının kamyonlarla yukarıya aktarılmasnı sürdürmek şeklindeydi. Bu nedenle, Sovyet politikası savaşın birinci yılında ve işgalin yarısına kadar dikkatli ve değişken bir seyir izleyerek elden geldiğince az sayıda kişi ve gruba müdahale edildi. Çünkü Türkiye’deki Miğfer Devletleri ajanlarının onları etkilemek istediklerine inanıldığı için Kürtlerin onlara ihtiyaç duymalarına neden olmak istenmiyordu.”[51]
Sovyetlerin İran politikası ve Kürtlere yaklaşımındaki ikinci aşama, 1944’deki İran-Sovyet petrol krizi ile birlikte başladı. 1944 yılı boyunca hem Amerikan ve hem de İngiliz petrol şirketleri İran petrol rezervleri üzerinde arama yapma imtiyazı almak istediler ve bu İran merkezi hükümeti tarafından kabul edildi. SSCB de benzeri bir arama imtiyazı almak istedi, fakat İran Başbakanı tarafından ret edildi.[52] Hemen akabinde gelişen Sovyet-İran ilişkileri sonucu Sovyetler İran içişleri için yaşamsal denecek meselelere geniş çapta karışmaya başladı.[53] İran’a petrol aramaları için baskı uygulamak amacıyla SSCB açıkça Azerileri ve Kürtleri desteklemeğe başladı.[54] Böylece, Kürtlerle iyi niyete dayalı ilişkileri sürdürerek kendi kontrolleri altındaki bölgenin güvenliğini sağlamak şeklindeki önceki dönemdeki Sovyet politikası, Kürt taleplerine açık destek vermek şeklinde dönüşüme uğradı. Yine de, Sovyet politikasındaki bu değişimi, bagımsız bir Kürt devleti için çalışmak veya onu desteklemek şeklinde bir değişiklik olarak anlamamak gerekir.[55] SSCB’nin bagımsız bir Kürt devletine taraftar olduğu biçimindeki iddia yanlıştır veya en azından İran’daki Sovyet varlığını dengelemek için ABD’nin desteğini almaya çalışan İranlı yetkililerin bir abartmasıdır.
Sovyetlerin İran Kürtlerine yönelik sınırları belli bir politikasının olmadığnı belirtmek gerekir. Tahran’daki Amerikan Konsolosu, SSCB’nin Kürtler tarafından İran hükümetine yöneltilen tehdidi sömürmek konusundaki politikası kesin olmakla birlikte, SSCB’nin Kürtlere dönük politikasının belirsiz olduğunu belirtmekteydi.[56] Eagelton’a göre, SSCB Kürt taleplerini bagımsız bir Kürt Devletinden çok, Azerbaycan Cumhuriyeti bağlamılnda değerlendirmekteydi. Bakü’ye ikinci ziyaretlerinde, Kürt delegeleri Sovyet Hükümeti ile görüşmek taleplerini ileri sürdüler. Bu talepler “ayrı bir devlet ve SSCB’den para ve silah şeklindeki yardım”[57] isteklerini içermekteydi. Azeri Başbakan Bagirov, Kürt delegelerine ayrı bir Kürt Devleti kurmak için acele etmeye gerek olmadığı tembihinde bulunmuştur. Kürt Devletinin sadece İran’da değil Türkiye ve lrak’ta da bir halk hareketine dayanması gerektiğini ileri sürmüştür. Bu arada Bagirov, her nedense, “Kürtlerin özlemlerinin otonom Azerbaycan içinde başarıya ulaşabileceğini”[58] de ileri sürmüştür.
Sovyetlerin Kürtlerin özlemlerini Azerbaycan içinde karşılama politikası Mahabad Cumhuriyetinin kurulmasından sonra bile devam etmiştir. Kürt delegeleri Mart 1946’da[59] Tebriz’e Azerbaycan yetkililerini görmeye gittiklerinde, kendilerine Azerbaycan Cumhuriyeti ile birleşmeleri söylenmiştir.[60] Bununla birlikte, Kürt delegeleri Sovyet mantığını uygun bulmamışlar ve şöyle demişlerdir:
“Siz Ruslar bizden daha ilerisiniz ve bunun için biz size uyduk. Eger siz, bu duruma rağmen, bizi bizden ileri olmayan kimselere yöneltmekte ısrar ederseniz, bizim onlara uymak için hiçbir nedenimiz olamaz. Eger Kürtler zayif oldukları için bir başka devletle birleşmek zorunda iseler. neden tekrar İran ile birleşmesinler?”[61]

2- İNGILIZ HÜKÜMETININ KÜRT POLITIKASI

Kürt aşiretlerinin önemine ve Kürdistan’ın İngilizlerin Orta Doğu’daki çıkarları bakımından jeo-politik konumuna rağmen, İngilizler Kürtleri doğrudan desteklemekten kaçınmışlardır. Araştırma konusu yapılan süreçte İran’daki İngiliz dış politikası, İran merkezi hükümetini desteklemek ve merkezi hükümet üzerinden aşiretlere bazı reformlar sağlayarak İran Kürdistanı’ndaki karışıklıkları en aza indirmekti.
İran Kürdistanı, özellikle, Almanlar 1941 yılında SSCB’ye saldırıp böylece Alman kuvvetlerinin Kafkaslara girmesi ihtimalinin İngiliz çıkarlarını tehdit etmesi ile stratejik bakımdan hayati derecede önemli olmuştur.
İran Kürdistanı’nın bu önemine rağmen, Kürt taleplerine İngiliz desteğinin olmamasının nedenleri daha agır basmıştır. İngiliz heyetinin Tahran’da 1942’deki[62] bir toplantısında, İngiliz yetkililer dışişlerine İngiliz politikasını şekillendirmesini istedikleri önerilerini sunmuşlardır. Bu öneriler şöyledir:
1. İran merkezi hükümeti güçlendirilmelidir;
2. Merkezi hükümet aşiretlerle doğrudan kendisi ilgilenmelidir;
3. Aşiretlerin Migfer Devletlerine karşı İngiliz savaş güçlerine yardımları önemsiz kalmaktadır [63] ve İngilizler aşiret kavgalarına karışmaktan kaçınmalıdır.[64]
İngilizlerin Kürtlere yönelik politikaları, komşu devletlerin Kürt sorunu konusundaki duyarlılıkları bağlamında da bir çözümlemeye tabi tutulmalıdır. İngilizler, İran’daki Kürtlere bir yardım durumunda bunun Türkiye’yi Migfer Devletleri yanında yer almak konusunda harekete geçireceğinden korkmuşlardır. Kendisi de bir Kürt sorununa sahip olan Türkiye, Kürdistan’ın her parçasındaki her türlü gelişmeye oldukça duyarlı idi. Bölgedeki İngiliz yetkililer, Türkiye’nin Kürt sorunu konusundaki kaygılarının “aşırı”[65] olmakla birlikte rahatlatılması gerektiğini, aksi taktirde Türkiye’nin “savaşa dönük politikası bakımından tepki gösterebileceği ve hatta bir Alman saldırısına direnişini bertaraf edebileceği”[66] şeklinde Dışişleri Bakanlığı’nı şiddetle uyarmışlardır.
İngilizler, ayrıca İran Kürtlerinin otonomi veya bağımsızlık türünde herhangi bir durum kazanmaları halinde bunun, iki taraf arasında kuvvetli bağlar olduğu için, Irak Kürtleri üzerinde büyük etkisi olacağından da korkmuşlardır.[67] İngilizler Irak’taki Kürtlerin İran Kürdistanı’ndaki gelişmeleri yakından izlediklerine ve herhangi önemli bir başarını Irak’taki siyasal durumu karıştrıp sıkıntılara neden olacağına inanmaktaydılar.[68]68
İran’daki sıkıntıları ve karışıklıkları en aza indirmek için, İngiliz yetkililer merkezi hükümeti aşiretlere uzlaşmacı bir yaklaşım geliştirmesi için çaba sarfettiler, Reader Bullard, örneğin, İran Başbakanına aşiretlerin şikayetleri ile ilgili bir soruşturma başlatılacağı sözünü içeren bir bildiri yayınlamasını önerdi.[69] Bullard, Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği telgrafında, İngiliz politikasını şöyle özetlemiştir: “…Kürdistan’daki otoritelerini yeniden kurmaları için İran Hükümetini cesaretlendirmek ve bütün meşru şikayetleri takip etmek”[70] İngilizlerin girişimlerine rağmen, İran yine de uzlaşmacı bir politika ve reform yolunda bir adım atmadı ve sadece taktiksel manevralarla yetindi.
3- ABD’NIN İRAN POLITIKASI

ABD’nin özel bir Kürt politikası yoktu. Bu nedenle, ABD’nin Kürt sorununa ilişkin yaklaşımını ABD’nin bö1gede İran ve SSCB’ye yönelik politikaları bağlamında ele alacağım.
George Lenczowski, ABD’nin İran politikasinin `bütünlü[e saygi, içişlerine karişmama, ekonomik yardim ve tavsiyeye hazir olmak ve Açık Kapı doktrini gibi soylu ilkeler”[71] temeline dayandığını belirtmiştir. Lenczowski’nin iddiasının aksine, Yassin İran’ın egemenlik ve bütünlüğünün korunması konusuna İran’daki Amerikan çıkarlarının ışığı altında bakılmalıdır. ABD’nin İran’daki politikasının temel ilgisini Amerika’nın Suudi Arabistan ile olan petrol konusundaki önemli gelişmeleri bakımından etkili sonuçlara neden olabilecek olan bir büyük gücün İran’a yerleşmesinin engellenmesi teşkil etmiştir.[72] İran’daki ABD politikası ülke üzerinde kontrol kurmak isteyen Sovyet girişimlerine karşı koymak için merkezi hükümetin güçlendirilmesi olmuştur. Elde bulundurma politikası olarak da adlandırılan bu politika, savaş sonrası dönem için de geçerli olmuştur.[73]
Bu bö1ümü özetlemek bakımından, Mahabad Cumhuriyetinin yıkılıp gitmesinde birkaç nokta büyük derecede önemi haizdir:
Birinci olarak; merkezi hükümetin modernizasyon ve asimilasyon programı Azeri ve Kürtler gibi etnik grupları yabancılaştırmış ve daha sonra da Tahran aleyhine ulusalcılığın düşmanca duyguların yükselmesine neden olmuştur.
İkinci olarak; İran’ın İngilizler ve Sovyetler tarafından işgali, hükümeti desantralize etmiş (merkezsizleştirmiş) ve İran ordusununun dagılmasına neden olmuştur. Merkezi hükümet tarafından tatmin edilmeyen ve hayal kırıklığına uğramış olan kesimler, bu durumdan yararlanmışlar ve kendilerini yönetmeyi istemişlerdir. Bu süreç, aşiret reislerinin dönmesi ve aşiretlerin dagılan ordunun silahlarına el koyarak hızla güçlenmesi ile ivme kazanmıştır.
Üçüncü olarak; İran’daki büyük güçlerin çıkarları, hedefleri ve ilgi odakları önemlidir. Hem SB ve hem de Britanya, müttefiklerin savaş gücü bakımından hayati derecede önemli olan savaş yardımlarını SSCB’ye ulaştıfmak için İran’ın korunmasını hedeflemişlerdir. SB ayrıca İran’daki petrol rezervlerine ilgi duymuş ve imtiyazlar almak için Kürt ve Azerilerin kendini yönetme veya otonomi gibi taleplerini kendi çıkarına kullanmıştır. Bununla birlikte, SB’nin Azeriler ve Kürtlere yönelik iki farklı politikası olmuştur. SB bir Azerbaycan Cumhuriyetinin teşkili ile daha çok ilgili olduğu için, Kürtlerin Azerbaycan içinde bir otonomi ile smırlandırılmasını tercih etmişlerdir.[74] Büyük Britanya ve ABD, diğer yandan merkezi hükümetin güçlendirilmesinden yana olmuşlar ve Kürtlere herhangi bir destek vermemekte ısrar etmişlerdir. ABD, SB’nin Kürtleri ve Azerileri desteklemek yoluyla Sovyetlere yakın bir İran hükümeti kurmak amacında olduğunu sanmıştır. Bu nedenle hem ABD’li ve hem de İngiliz yetkililer ve bazı akademisyenler yanlış bir şekilde Mahabad Cumhuriyetinin kuruluşunun SB tarafindan planlanarak hayata geçirildiğini kabul etmişlerdir.

BÖLÜM: III

KÜRT ULUSÇULUĞUNUN YÜKSELİŞİ VE MAHABAD CUMHURİYETİNİN KURULUŞU
Mahabad Kürt Cumhuriyetinin kuruluşu tarihsel bir olay olmuştur. Asıl mimarları Kürt milliyetçileri olmuştur. Kürdistan genelindeki ve İran özelindeki Kürt ulusalcı hareketi cumhuriyetin ortaya çıkmasında hayati rolü oynamıştır. Bununla birlikte, İran’daki siyasal durumdaki dramatik değişim ve büyük güçlerin birbirleriyle, İran’la ve Kürtlerle ilişkileri gibi iç içe geçmiş gelişmeleri dikkate almaksızın cumhuriyetin kuruluşunu tek başına Kürt ulusçuluğuna indirgemek yüzeysel bir bakış olacaktır. Bu bölümde Kürt milliyetçiliğini ve özellikle ileride Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) olarak yeni bir biçim alacak olan Komela olmak üzere, Kürt örgütlenmelerini incelemeye çalışacağım. Sonra da Kürt ulusçuluğunun büyük güçler, merkezi hükümet ve Azerilerle olan ilişkilerine göz atacağım.
KOMELA’NIN OLUŞTURULNASI

Mahabad uzun süren bir Kürt ulusçuluğu geleneğine sahip bir alan olmuştur.[75] 1942’deki İran’ın istisnai koşullarında Mahabad’daki Kürt ulusçuları Komela Jîyanewa’e Kurd’u, kısaca Komela’yı, yani Kürt Diriliş Dernegi’ni kurdular.[76]
Komela’ya şehirli seçkinler ve entellektüeller liderlik etmişlerdir. Bunların çoğu Mahabad’da etkin şahsiyetlerdir. Parti üyeliği sadece Kürtlerle smırlı tutulmuş ve örgütlenme biçimi olarak gizli hücre tipi temel alınmıştır.[77] Komela’nın temel siyasal amacı Kürtlere otonomi kazandırmaktı ve siyasal yaymı Niştiman’da yazıldığı gibi, nihai amacı parçalanmış olan Kürdistanı birleştirerek bağımsız bir Kürdistan kurmaktı. İran merkezi hükümetine verilen bir memorandumda Komela taleplerini şöyle formüle etmekteydi:
1. İran merkezi hükümeti 3 milyonun üzerinde bir nüfusa sahip olan Kürt bölgelerinde Kürt dilini resmi dil olarak kabul etmelidir,
2. Kürtçe, eğitim, idari ve adalet işlerinde resmi dil olmalıdır,
3. Kürdistan’daki devlet yetkilileri Kürt olmalıdır,
4. Kürdistan’dan elde edilen bütün mali kaynaklar Kürdistan’da okullar ve hastahaneler yapılmasına harcanmalıdır,
5.Bu talepler parlamentoya götürü1meli ve yasal statüye kavuşturulmalıdır,
6. Bunlar mevcut koşullardaki taleplerimizdir. Gelecekteki hedef, halkın meşru hakkı olan kendi kaderini belirleme temelinde kendini yönetmesidir. Bu konudaki görüşmeler savaş sonrasında yapılacaktır ve hiç şüphe yoktur ki, Kürtler kendi geleceklerin belirleyeceklerdir.
7. Kürt halkının kendi geleceğini belirlemesine izin verildiği takdirde, İran’a bir komşu gibi yaklaşılacaktır.[78]
Komela ulusalcı bir partiydi ve İran Kürdistanındaki Kürt ulusalcılarının harekete geçirmiştir. Komela’yı İran’daki Kürt hareketi içinde belirgin kılan şey, onun Kürdistan’ın diğer parçalarıyla bağlantılarıdır. Kürdistan’ın dört parçasında bir ulusal hareket yaratmaya ve Kürdistan’ı birleştirmeye verilen dikkat Komela’yı yerel bir hareket olmaktan ayrıp ona ulusal bir hareket karakteri vermekteydi. Bazı akademisyenler Komela’nın yerel bir hareket olduğunu ve Kürdistan’ın diğer parçalarıyla bağı olmadığını belirtmişlerdir.[79] Bu doğru değildir. Komela ve Kürdistan’ın diğer parçalarındaki Kürtler arasındaki ilişkiler iyiden iyiye kurulmuştur. Komela ile Hîwa[80] arasında ilişkiler bulunmaktaydı; öyle ki, MîrHac örneğinde olduğu gibi, Komela’nın oluşturulmasındaki aktif katılımcılar arasında Hîwa’nın bazı aktif üyeleri de yer almışlardır. Aynca Komela ve Türkiye Kürtleri arasında da ilişkiler bulunmaktaydı. Komela’dan çıkan bazı kollar Irak ve Türkiye’de kurulmuşlardır. Komela’ya Kürdistan’ın bütün parçalarından Kürt temsilciler gelmişlerdir.[81] Bu gelişen ilişkiler sonucunda, sembolik bir anlamı olan Türkiye, Irak ve İran sınırlarının kesiştiği noktada, Dalan Par Dağlarında bir toplantı yapılmıştır. Bu toplantı Üç Sınır (Sê Sînor) Toplantısı olarak adlandırlmıştır. Kürt delegeler Peymanî Sê Sînor adlı bir pakt imzalamışlardır. Toplantının önemli yanı büyük Kürdistan’ın çıkarları için uygun destek sağlamak, maddi ve insan kaynaklarını paylaşmak kararı olmuştur.[82] Büyüyen Kürt ulusculuğunun Büyük Kürdistan’a dönük yoğunlaşması, yerel güçleri olduğu kadar büyük güçleri de gerek Kürtlere yaklaşımları bakımından ve gerekse birbirleriyle ilişkileri bakımından ilgilendirmekteydi.
Eagelton, “1944 yılı ile birlikte Komela’nın yeni olan faaliyetleri İran Kürdistanı’nın kuzeyinde, hem Mahabad yakınlarındaki tarafsız bölgede ve hem de Mahabad’ın kuzeyindeki Rus sınırına kadar olan bölgede yayılmaya başladığını”[83] belirtmiştir. Komela aşiretler içinde biraz taban bulmuştur. Eagelton’a göre, 1945 yılı ile birlikte neredeyse bütün Kürt aşiret reisleri ve pek çok ha1ktan kimse partiye katılmıştır. Bununla birlikte, bu durum tamamen doğru değildir. Komela aşiret reislerine ve toprak aga1arına çok eleştirel yaklaşmıştır. Bunlar partideki mevkilerden uzak tutulmuşlardır. Komela, aşiret reislerinin ve toprak ağalarının Kürtlerin geri kalmasının sorum1uları olduğuna inanmaktaydı. Bu nedenle Komela, “bir yandan Kürt entellektüelleri ve şehirli seçkinler ile diğer yandan geleneksel seçkinler arasında fonksiyonel bir simbiosis (birleşme, ç.n.)”[84] yaratmakta başarılı olmuştur.
Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) Kurulması
Qasimlo, İran Kürdistam’ndaki demokratik hareketin mevcut siyasal yapı içinden çıktığını belirtmiştir. Çünkü, “daha geniş bir siyasa1 bakışa sahip kadrolara, zamanın gereklerine uygun bir siyasal programa ve onbinlerce üyeye onderlik edecek bir orgüt1enmeye”[85] ihtiyaç bulunmaktaydı. Sonuç olarak 1945’de[86] Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) adı verilen yeni bir parti kurulmuştur. KDP’nin kurulması meselesi bir hayli ihtilaflı bir konudur. Bazı akademisyenler, KDP’nin kuruluşunun Bakü’deki bir toplantıda Sovyet yetkililerinin işareti ile veya doğrudan direktifi ile olduğunu iddia etmişlerdir.[87] Kürtler ve SB arasında temasların olduğuna ilişkin şüphe olmamakla birlikte, yine de KDP’nin Sovyet direktifi ile kurulduğunu gösterecek açık bir delil bulunmamaktadır. Yassin, KDP’nin kuruluşunun asıl olarak “Kürt1erin ulusalcı ve demokratik bir partiye olan ihtiyacında”[88] temel bulduğunu belirtmiştir. Komela dağıldığında bütün Komela üyelerinin KDP’ye katıldığını ve Komela ile KDP arasındaki farkın sadece orgüt1enme yapısında ve üyelikte olduğunu ve programatik, ideolojik veya siyasal düzlem bakımından bir fark olmadığının ayırdına varmak önemlidir. Komela’dan farklı olarak, KDP halk içinde açık faaliyette bulunan lega1 bir örgüttür. Ve belki de daha önemlisi; KDP, toprak ağalarına ve aşiret reislerine eleştirel yaklaşarak onlara parti içinde yüksek mevkilerde görev vermeyen Komela’ya nazaran, aşiret reislerine ve toprak ağa1arına parti içinde önemli roller üstlenmelerine izin vermiştir. Bununla birlikte, Komela’dan KDP’ye geçişte siyasal bir değişim görmek mümkün değildir. Sekiz anahtar noktayı içeren KDP’nin programı bir karşılaştırmaya tabi tutulduğunda Komela’nınkiyle taşıdığı benzerlikler hemen fark edilebilmektedir:

1. İran’daki Kürt halkı kendi yerel işlerine kendileri bakmalılar ve İran sınırı içinde kendilerine bir otonomi verilmelidir.
2. Kendi ana dilleri ile öğrenim görmelerine izin verilmelidir. Kürt böl gelerinde resmi idari dil Kürtçe olmalıdır.
3. Ülke anayasası, bütün sosyal ve idari konular için seçilecek olan bö1ge temsilcileri için garantiler vermelidir.
4. Devlet yetkilileri yerel ha1ktan seçilmelidir.
5. Köylülerin ve toprak sahiplerinin geleceklerini teminat a1tına a1acak şekilde genel bir yasa ile her iki taraf arasında bir uzlaşma zemini sağlanma1ıdır.
6. KDP Azerbaycan halkı ve Azerbaycan’daki azınlıklar (Asuriler,
Ermeniler vs.) ile tam bir kardeşlik ve birlik için mücadele eder.
7. KDP; tarim ve ticaretin ilerletilmesini; sağlık ve eğitim hizmet1erinin geliştirilmesini; Kürt ha1kının maddi ve manevi iyiliğinin artırılmasını ve Kürdistan’ın doğa1 kaynaklarının en iyi şekilde kullanılmasını görev bilir.
8. KDP, bütün ülkenin ilerlemesi için İran’daki bütün halkın siyasal eylemlerinde onlar için özgürlük talep eder.[89]
KDP’nin bu programı, meşruluğa ve İran’ın bütünlüğüne bir dönüş olarak kabul edilmiştir. İran hükümeti KDP’nin kurulmasını ve programını nihai olarak SB’nin arkasında olduğu bağımsız bir devleti hedef alan ayrı1ıkçı bir hareket olarak değerlendirdiği için kutlamak konusunda endişeli davranmıştır. İran hükümeti, Sovyet1erin ülkedeki varlığına ve Kürtlere dönük politikasına ABD’nin desteğine ihtiyaç duymuştur. Ayrıca, Türkiye ve Irak’ın her ikisinin de oldukça duyarlı olduğu Kürt sorununa dikkat1erini çekmeye çalışmıştır. Daha önce de belirttiğim gibi, ABD’nin politikasğ İran’ın birliğini korumak ve burada hiçbir Sovyet kuruluşuna veya Sovyet destekli bir rejime izin vermemekti. Böylece, İran hükümetinin Kürt ulusalcı hareketi ve onun Sovyet1erle olduğu iddia edilen ilişkileri hakkındaki propagandaları İngiliz ve ABD’nin Kürt ulusalcı taleplerine muhalefet etmeleri konusunda önemli bir role sahip olmuştur.[90]
Bu süreçte önemli bir gelişme meydana geldi. Kürt delegeleri Bakü’yü ziyaret etmekte iken, Mela Mustafa Barzanî, Irak Kürdistanı’ndaki bir Kürt milliyetçisi, ve onu izleyenler, Irak’tan çıkarak sınırı geçip İran Kürdistanı’na geçtiler. Barzanî, Nisan 1945’te bir isyana liderlik etmiş fakat İran’a doğru geri çekilmek zorunda bırakılmıştı. Onun İran sınırını seçmesinin nedeni, asıl olarak İran ordusunun varlığının kalmadığı ve Mahabad’a yol veren gelişmelerin yaşandığı İran Kürdistanı’ndaki durum hakkında bilgi sahibi olmasıdır. İbrahim Ahmed’inanılarına göre, İran Kürtleri Mela Mustefa Barzanî’nin bir İngiliz ajanı[91] olabileceğinden şüphelendikleri için önce O’nu hoş karşılamadılar. Bununla birlikte, Barzanî İran Kürdistanı’na geçmeden önce Komela ile temasa geçmiş ve yanındakilerle birlikte İran Kürdistanı’na geçme arzusunu ifade etmişti. Komela buna olumlu yanıt verdi.[92] Qazî Muhammed ile görüşmesinde Barzanî, Qazî tarafından hoş karşılanan savaşçılarını Kürtlük için fedai olarak verdi.[93]
Mahabad Cumhuriyetinin Kuruluşu
1945 Ekimi’nin ortalarında İran Azerbaycanı’nda bir isyan patlak verdi. İsyanın başında Azerbaycan Demokratik Partisi (ADP) bulunmaktaydı. Silahlı ADP üyeleri ve gönüllüler, İran Azerbaycanı’nının en önemli kenti olan Tebriz’i ele geçirdiler. İran ordusu Tebriz’de konaklamış bulunuyordu. Tebriz’deki İran askeri müfrezeleri saldırıya uğradı ve silahsızlandırıldı, kamu bina1arı işgal edi1erek Tahran ile bağlantılar kesildi. Sovyet ordusu İran birliklerinden hiçbirine bö1geye girme izni vermedi. Kasım 1945’in sonu ve Aralık 1945’in başlarında ulusal bir konsey oluşturularak Azerbaycan Otonom Cumhuriyeti (AOC) i1an edildi ve yerel bir hükümet oluşturuldu.
Bütün bu zaman boyunca, İran merkezi hükümetinin Azerbaycan ve Kürdistan’da hiçbir kontrolü yoktu.[94] İran ordusu içinde bulunduğu koşullarda etkisiz kalmıştı. AOC’nin ilanı, Kürtler için kendi ulusalcı gündemlerini kabul ettirmek için bir örnek teşkil etti. İran Adalet Dairesi, Kürdistan’daki İran otoritesinin bu son sembolü Mahabad şehrinde ele geçirildi ve bu İran otoritesinin Kürdistan’daki sonunu simgelemiş oldu. Kürdistan Demokratik Partisi’ni kurup Kürt ulusalcıları ve aşiret reisleri arasmda da güçlenen Qazî Muhammed ve partinin ileri gelenleri Otonom Kürt Curnhuriyeti’ni ilan etmeye karar verdiler.[95] 22 Ocak 1946 günü, çok sayıda Kürdün önünde, Qazi Muhammed Mahabad’ın Çarçira Meydanı’nda Kürdistan Curnhuriyeti’nin kurulduğunu ilan etti.[96] Qazi toplanan halka hitap ederken, günün önemini ve Kürtlerin birlik içinde bundan yararlanması gerektiğini vurguladı. Konuşmasında, ayrıca şah’ın İran Kürtlerini asimile etme politikasnı da lanetledi.[97] Qazi Muhammed Cumhurbaşkanı olarak ve Hacı Baba Şêx de Başbakan olarak seçildiler.[98]
İran merkezi hükümeti ile Kürt temsilcileri arasında geçen görüşmeler bu cumhuriyet ilanından hemen önce bile sürmekteydi. Bu ilandan hemen kısa bir süre önce, merkezi hükümeti içinde meşru bir Kürt idaresinin[99] de yer aldığı Kürt talepleri tanımak konusunda ikna etmek için bir Kürt delegasyonu Tahran’ı ziyaret etmişti. İran hükümeti yine hareketsiz kalmış ve delegeleri tatmin etmemişti. Amerika’nın Tebriz’deki Konsolos yardımcısı Gerald Dooher ile yaptığı görüşmede Qazi Muhammed Mahabad Cumhuriyeti’nin statüsünün İran’mın bütünlüğü çerçevesinde bir iç hukuk kuralı teşkil ettiğini söylemişti. Ayrıca, Azeri komisyonunun merkezi hükümet ile hem Kürtler ve hem de Azeriler adına görüşmeler başlatacağını da söylemişti. Bununla birlikte, bu görüşmede Kürt sorunu tartışılmamıştı. 13 Temmuz 1946 günü, AOC temsilcileri ile merkezi hükümet arasında 15 maddelik bir anlaşma imzalanmıştı. Bu anlaşmada, Kürt sorunundan sadece 13. Maddede bahsedilmişti: “Hükümet Azerbaycan’da yaşayan Kürtlerin bu anlaşmadan yararlanacaklarını kabul etmiştir ve hükümetin 22 Nisan tarihli kararnamesinin 3. Maddesine uygun olarak, Kürtler ilkokullarda beşinci sınıfa kadar Kürt dilini öğretebileceklerdir.”[100] Kürt sorununun AOC’nin bir iç işi konumuna indirgendiği açık hale gelmişti. Bu anlaşmadan tatmin olmayan bir Kürt delegasyonu Başbakan Qavam ile görüşüp Kürtler için merkezi hükümetten bazı tavizler koparmak için Tahran’ı ziyaret etti. Qavam bu delegasyona, Kürdistan’ın Azerbaycan’ın bir parçası olduğunu ve Kürtlerin bu nedenle Azeri hükümeti ile görüşmeleri gerektiğini bildirdi. Kürt ulusalcıları, bununla birlikte, Kürt Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’dan ayrı olarak kurmaya istekliydiler.
Kürdistan Cumhuriyeti ve Büyük Güçler
Büyük Güçlerin Mahabad Cumhuriyeti’ne yaklaşımları bu çalışmanın önem- li bir bö1ümünü teşkil etmektedir, çünkü bu Büyük Güçlerin, Kürtlerin ve İran’ın birbiriyle iç içe geçmiş karmaşık ilişkilerini ortaya koymaktadır. Mahabad Cumhuriyetinin gelecegi bu karmaşık ilişkilere bağlı olmuştur.
Daha önce de belirttiğim gibi, Sovyetlerin Kürtlere dönük ana politikası, Cumhuriyetin kuruluşuna kadar, Kürtlerle iyi niyete dayah ilişkiler kurmak ve Kürt sorununu Azerbaycan meselesi eksenine sokmaktı. Eagelton, Roosevelt ve diğer akademisyenlerce paylaşılan Mahabad Cumhuriyetinin Sovyetlerin teşviki ve harekete geçirmesi ile kurulduğu varsayımı, bu varsayımı haklı kılacak açık bir delile dayanmamaktadır. Bu iki yazarın anlatımları kişisel yaşantılarına dayanmakta olup bunların birinci derecede kaynak oldukları savunulamayacağı gibi belli bir ihtiyatla da karşılanmahdır. Diger yandan Sovyet dışişleri belgelerinin Olga Jigalina[101] tarafından incelenmesi bize göstermektedir ki, Sovyetlerin İran Kürtleri bakımından birinci derecede politikası, en azından ikinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Kürtler iyi niyete dayalı ilişkiler yaratarak Kürt aşiretlerini ve Kürt ulusalcı güçlerini kontrol etmek ve Kürt ulusalcı özlemlerini Azerbaycan özerk Cumhuriyeti’ne entegre etmek olmuştur. Başka bir deyişle, SB’nin otonom bir Kürt Cumhuriyeti yaratmak gibi bir isteği olmamıştır. Ayrıca şu da açıktır ki, Sovyetlerin -Azeri örneginde olduğu gibi- Kürt sorunuyla ilgilenmesi petrol imtiyazlanı güvence altına almak amacıyla İran hükümetini zorlamak içindir. SB’nin bölgesini genişletmek ve Orta Doğu’yu etkilemek şeklin- deki ABD’li yetkililer tarafından da paylaşılan korku doğru bir temele dayanmamaktadır. Böyle yayılmacı hedefler söz konusu olsa bile, SB’nin kendi politikasını uygulamak için bağımsız bir Kürdistan için teşvik verdiğini teyid eden açık deliller bulunmamaktadır. Bütün işaretler göstermektedir ki, bırakın bağımsız bir Kürdistan’ı, otonom bir Kürdistan dahi bir Sovyet politikası değildi. Daha doğru bir anlatım, SB’nin Kürt sorununu Azerbaycan’a yönelik daha geniş politikasının çerçevesi içinde aldığı olabilir. Mahabad Cumhuriyeti’nin ilanı ve Onun Azerbaycan Cumhuriyeti’nden ayrı bir varlık olmaktaki ısrarı sovyet yetkilileri ve Cumhuriyet arasında tansiyonun artmasma neden olmuştur. Bir Kürt dele- gasyonu, Sovyet Azerbaycam Eğitim Bakanı Mirza İbrahimov ve Bakü’den General Qoliov ile görüşmek üzere Tebriz’e çağırılmıştır.[102] İbrahimov, Kürtlerin kendi hükümetlerini kurmak yerine AÖC ile birleşmeleri konusunda ısrarda bulunmuştur. Bununla birlikte Kürt delegeleri Sovyet önerilerini red etmiş ve kendi hükümetlerini işletmek konusunda ısrar etmişlerdir.[103] Hem SB ve hem de AÖC Kürtleri ikna çabasına devam etmişler ve Azeri Ulusa1 Konseyi’nde Kürt temsilcileri için beş sandalye verilmiştir. Mahabad Cumhuriyeti’nin bu türden teklifleri red etmesi, SB’ne otonom cumhuriyet konusundaki Kürt taleplerini kabul etmekten başka çıkar yol bırakmamış, fakat bunu da resmi olarak ifade etmemişlerdir. Mahabad Cumhuriyeti’nin ilanından ve Cumhuriyet ile AÖC arasında yaşanan yüksek tansiyonlu geçen bir sürecin ardından bir diyalog süreci başlatıldı ve Qazî Muhammed ile Azeri Başbakam Cafer Pişravi arasmda 23 Nisan 1946’da bir anlaşma imzalandı.[104] Mahabad Cumhuriyeti ile SB arasındaki ilişkinin bir diğer önemli yanı da Sovyetlerin Bakü’deki toplantı sırasında sözünü vermiş olduğu askeri yardım konusu idi. Sovyet yetkilileri Kürtlere ağır toplar, tanklar ve başka askeri malzemeler verme konusunda söz vermişlerdi.[105] Gerek Curnhuriyetin ilanından önce ve gerekse de sonra, Kürtler SB’den sadece birkaç bin tüfek alabildiler, fakat tankları ve diğer agır mühimmatı alamadılar.
Amerikan yetkilileri Mahabad Cumhuriyeti’nin büyük Kürdistan’ın bir çekirdeği işlevini göreceğini kabul ediyorlardı. Rossow, bunun İran, Türkiye, Irak ve Suriye Kürdistanlarının tümünü içine alacağını ileri sürmüştür.[106] Rossow, böyle bir yaratımın ancak Sovyetlerin eli altından çıkabileceğini ileri sürmüştür. Qazi Muhammed ve diğer kabine üyelerinin Irak ve Türkiye’deki Kürtlerle işbirliği yapmak istemediklerini, ve Kürt sorununun ancak gerçek bir demokratik gelişme ve İran’daki çeşitli ulusal azınlıklara saygı gösterilmesi ile çözülebileceğini söylemelerine rağmen, Amerikalı yetkililer Qazi Muhammed’in emelinin büyük bir Kürdistan yaratmak olduğuna inanmaya devam ettiler.[107]
Amerikalı yetkililerin kafalarında Mahabad Cumhuriyeti’nin Sovyet yörüngesinde olduğu şeklindeki kabul nedeniyle, ABD’li yetkililer ulusal azınlıklara dönük İran politikasnın bunlar tarafından hoş karşılanmadığını bildikleri halde, ABD, Azeriler ve Kürtlerle olan çelişkilerinde İran merkezi hükümetini destekledi. ABD’nin İran’da aldığı pozisyon, İran ve Orta Doğu’daki geniş Amerikan çıkarları ve hedefleri bağlamında ele alınmalıdır.
Daha önce de tartışmış olduğum gibi. Soğuk Savaş’ın erken dönemi ikinci Dünya Savaşı’nın sonunda başlamıştır. ABD, George Kennan tarafından formüle edilen bir kuşatma politikası uygulamıştır.[108] Kuşatma stratejisi, Lewis Gaddis’in belirttiği üzere, şu varsayıma dayanmaktaydı: “Sovyetler Birliği kalıtsal olarak yayılmacıydı ve komünist iktidarı fetihler ve devrimler yoluyla en üst düzeye çıkarmak istemekteydi. Sovyetlerin dünyaya hakim olmak hedefi sürekli idi ve amansızca karşı konmadığı taktirde başarıya ulaşabilirdi.”[109] ABD’li yetkililer şuna kani idiler ki, Sovyetler Birliği kalıtsal olarak yayılmacı idi ve ABD’nin görevi, Sovyetlerin “yayılmacı” politikalarını uygulamak için yeterli araçlara sahip olup olmadığına bakmaksızın, Truman’ın sözleriyle, “özgür uluslar”ı Sovyet komünizminin tiranlığından korumaktı.[110]
George Kennan, SB’nin Orta Doğu’daki hedefleri arasında bir Büyük Kürdistan kurmanın da yer aldığı düşüncesinde idi. Kennan, “Sovyetlerce silahlandırılan Kürtler”in Türk-İran sınırında Türk hükümetine sorun çıkarabileceklerini ve bunun da bir Sovyet müdahalesi için neden teşkil edeceğini ileri sürmüştür.[111] Kennan ayrıca SB’nin Musul ve Kerkük’ü almak isteyen Irak Kürtlerini silahlandırdığını ve yine Kütlerin isteği ile müdahale olanağı kazanacağını ileri sürmüştür.[112] İçinde zengin petrol rezervlerini barındıran Kerkük’ü de içine alabilecek bir Büyük Kürdistan’ın yaratılması Irak hükümetinin düşmesine neden olabilir ve Batılı güçlerden ziyade SB’ne yakın olan bir hükümet ile başarıya ulaşabilir. Türkiye’nin bütünlüğü de tehlikeye girmiş olurdu, çünkü Kürtlerin büyük bölümü ve Kürdistan’ın en büyük parçası burada bulunmaktadır. Böylelikle, ABD’li yetkililer SB’nin bir Büyük Kürdistan yaratarak Orta Doğu’da kuvvetli bir üs elde edebileceğinden korkuyorlardı ve bunun da, “Irak’ın İran Körfezi’ne sıkışacağı ve Abadan petrol rafinerilerinin de hemen burada yattığı düşünüldüğünde”[113] ABD’nin bölgedeki çıkarlarına karşı büyük bir tehlike yaratcağını düşünüyorlardı. Sonuç olarak, İran ve İran Kürdistanı, ABD için Sovyetlerin Orta Doğu’daki yayılması bakımından büyük önem taşımaktaydı. Amerikan Devlet Departmanı, İran’ın bütünlüğünü ve bir devlet olarak bağımsızlığını güvence altına almak; İran’ın içişlerine müdahalelerin önlenmesi için bir iç güvenlik yaratmak; İran ekonomisine gelişmesi için yardımda bulunmak; ve son olarak İran’da demokrasiyi hayata geçirmek için ABD’nin İran ile ilişkilerini tanımlayan bir politika çizdi.[114]
ABD’nin İran politikası ve Mahabad Cumhuriyeti’nin SB ile ilişkilerinin ABD’li yetkililerce yanlış algılanması sonucu, Cumhuriyetin ABD’den talepleri ele alınmadı. Qazi Muhamrned, Tebriz’de Amerikan Konsolos Yardımcısı Dooher’i kabulünde, ABD’nin Kürtlere yönelik politikasını ve Amerikalıların İran’a demokrasi getirmek isteyip istemediklerini anlamak istedi. Qazi, Kürtlerin tek isteklerinin İran içinde bir otonomi olduğuna vurgu yaptı. Ayrıca Cumhuriyet için tarım, endüstri ve eğitim alanlarında ABD’nin desteğini istedi.[115] Bütün bunlara rağmen, konsolos yardımcısı Kürt taleplerine herhangi bir olumlu yanıt vermedi.
Mahabad Cumhuriyetinin kuruluşundan önce, Qazi Muhammed Britanya ile bazı ilişkiler kurmak istedi.[116] Qazi tarafından yetkili kılınan Ebdurehman Zebîhî ve Alî Reyhanî Tebriz’deki İngiliz Konsolosluğuna yaklaştılar. Bununla birlikte, İngilizlerin buna yanıtı hareketsiz kalmak ve tatmin etmemek şeklinde oldu.[117] İngilizlerin Cumhuriyet’e destek olmamasının nedeni, Britanya hükümetinin İran merkezi hükümetini desteklemesi ve 1941 yılından beri resmi İngiliz politikasını izlemesi idi.[118] İngilizlerin Cumhuriyetle ilgili olarak temel ilgileri Irak Kürdistanı’na olan etkileri teşkil etmekteydi. Irak Kürdistanı’nı inclemesi sırasında, Erbil’deki İngiliz Kuvvetleri Siyasal Danışman Yardımcısı olan H.M. Jackson, Irak Kürtlerinin şunları fark ettiğini belirtmiştir:
1. Azeri mücadelesindeki sorunlardan bir tanesi de Kürt bağımslızlığıdır;
2. Dünyamn en büyük güçlerinden biri olan SSCB bu mücadelede aktif bir sempatizan durumundadır;
3. Mela Mustefa ve onun çevresindekiler özgürlük mücadelesinde kilit konumda bulunmaktadırlar.[119]
İngiliz yetkililer yükselen Kürt ulusalcılığnın taşıdığı potansiyel tehlikenin ve bunun sonuç olarak Irak ve Türkiye üzerindeki etkilerinin ayırdında idiler. Irak’ta yaşamsal çıkarları olduğundan, İngilizler yeni kurulmuş bulunan özerk Kürt Cumhuriyeti’ni desteklemeyi red ettiler.
BÖLÜM: IV

KÜRDİSTAN CUMHURİYETİ’NİN YIKILIŞI

Mahabad Cumhuriyeti bir yıldan fazla sürmedi. Yıkılışı, iki önemli gerçeği ortaya çıkardı: Birinci olarak, dıramatik bir biçimde kendi sonunu hazırlayan İran’daki Kürt ulusçuluğunun zayıflığını gösterdi; ikinci olarak ise şu noktayı açığa vurdu ki, Cumhuriyetin kaderi önemli oranda Büyük Güçlerin özelde İran ve genelde Orta Doğu politikalarına baglı idi. Bir başka deyişle, Kürtler uluslararası siyasal diziliş ve ittifakların yanısıra, kendi iç zayıflıklarının da kurbanı oldular. Cumhuriyetin çöküşünün temel nedeni, yine de, Sovyetlerin İran’dan çekilmesi olmuştur.
Kürt Ulusçuluğu ve Cumhuriyet’in Yıkılışı
Cumhuriyetin kuruluşu bilinçli eylemin ve Kürt ulusçularının ikinci Dünya Savaşı sırasında İran’ın Anglo-Sovyet işgalinin yarattığı olumlu koşullardan yararlanma çabalarının sonucu olarak gerçekleşmişti. Cumhuriyetin bir yıldan daha kısa süren hayatı boyunca, Kürt ulusçuluğu İran’daki Kürtler arasında birliği sağlamakta başarısız oldu. Birliğin saglanamamasının en önemli yanı, aşiretlerin bundaki rolü idi.
Aşiretlerin çoğunun Cumhuriyete destek vermesine ve reislerinin de KDP’ye katılmasına rağmen, Cumhuriyetin sonraki süreçlerinde aşiret desteği gevşemeğe başladı. McDowall, aşiretlerin “askeri ve ekonomik yardımın anahtarını O elinde tuttuğu” için Qazi’yi desteklediklerini ileri sürmüştür.[120] Aşiretler Cumhuriyet’i bekleyen ani tehlikeyi fark ettiklerinde, ona olan desteklerini çekmeye başlamışlardır. McDowall, ayrıca aşiretlerin kendi ekonomik ihtiyaçlarunı göz önünde bulundurmak zorunda olduklarını da ileri sürmüştür: “Aşiret topraklarında yetişen temel ürün tütün idi, fakat İran’ın başka yerlerindeki pazarlara girmemeye başladıktan sonra ciddi zorluklar yaşamağa başladılar.”[121]
Aşiretler Kürdistan’ın siyasal yaşamında önemli bir rol oynamışlardır. Onların önemi şu etkenlere dayanmaktaydı:
i) Silahlı adam kaynağı idiler. Gerçekten de, Cumhuriyet’in en önemli kurumu olan bir Kürt ordusu kurmada anahtar role sahiptiler.
ii) Aşiret fertleri eylemde reislerini takip ettiklerinden, Kürt ulusçuluğunun halk destegi aşiretlere baglı idi.
iii) Aşiretler Kürt toplumunun en büyük unsuru idiler.
Aşiretler, önemlerine paralel olarak, Kürt ulusçuluğunun başarısı bakımından dikkate değer dezavantajlara da sahiptiler. İlk olarak; “hangi gücün destekleneceği konusunda aşiret reislerinin aşiret mensupları üzerindeki mutlak etkinlikleri”[122] vardı. Mahmud Osman, Cumhuriyetin yıklı1şını çözümlemesinde, “aşiret kuvvetlerinin samimi olmakla birlikte, Cumhuriyetin önderliğinden ziyade aşiret reislerine bağlı olduğunu”[123] ileri sürmüştür. İkinci olarak; farklı aşiretler arasındaki sürekli çelişki ve rekabet Kürtler arasında ulusal bir birliği önlemiştir. Ve son olarak; aşiretler ister İran merkezi hükümeti olsun, isterse Kürt hükümeti olsun tabi olmak konusunda direnmişlerdir. Aşiretlerin bu dezavantajları, Cumhuriyetin çoküşünde hayati rol oynamıştır. Mamaş ve Mangur gibi bazı Kürt aşiretleri, Cumhuriyeti desteklemeyerek Irak’a göçmüşlerdir. Bir başka örnek oldukça etkili olan Şıkakî aşireti ve onun reisi Ömer Xan’dır; önceleri Cumhuriyet’te yer almış olmalarına rağmen, Cumhuriyetin en zor anında İranlı yetkililerle temas kurarak Tahran’la ayrı bir ilişki talebinde bulunmuşlardır. Cumhuriyet’in çokça ihtiyaç duymasına rağmen aşiret desteğinin eksik kalması daha ,Kasım ayının başlarında ortaya çıkmıştır. İki Amerikalı yetkili, Dooher ve Allen, İran Başbakanı Qavam’a Kürt aşiret reislerinin kısa bir süre içinde Cumhuriyet’ten desteklerini çekeceklerini bildirmişlerdir.[124]
Roosevelt, Kürt ulusçuluğunun çözümlenmeyen bilmecelerinden birinin “sadece liderleri değil, neredeyse bütün kadroları nisbeten daha aydın şehir halkı içinden gelmesi gerekirken, askeri gücü her zaman sadece hükümet boşluklarında kazanıp kaybetmenin dışında hiçbir düşünceleri olmayan ve hiçbir eğitime de sahip olmayan aşiretlerden ve aşiret liderlerinden gelmek durumunda kalması”[125] olduğunu ileri sürmüştür.
Qasımlo, Kürt demokratik hareketinin liderliğinin zayıf olduğuna vurgu yapmış ve yıkılışının nedenlerinden birinin bu olduğunu belirtmiştir. “Yeterince yetenekli ve yetişmiş siyasal ve askeri kadroların Cumhuriyetin varlık gösterdiği 11 aylık bir sürede oluşturulmasının imkansız olduğunu”[126] ileri sürmüştür.
Cumhuriyetin Yıkılışı ve Uluslar arası Bağlantı
Cumhuriyetin yıkılışı uluslararası politika bağlamında da bir çozümlemeye tabi tutulmalıdır. Sovyet silahlı kuvvetlerinin İran’dan çekilmesi, her iki cumhuriyet için de desteğin ortadan kalkması ve Azerbaycan’ın ani çoküşü Cumhuriyet’in yıkılması ile sonuçlanan başlıca dış etkenlerdi.
Sovyet silahlı kuvvetlerinin İran’dan çıkması çeşitli birbiriyle baglantılı etkenlerin bir sonucu idi. İlk olarak, SB İran’dan petrol imtiyazı alarak en önemli hedeflerinden birine kavuşmuştu. İkinci olarak; ABD ve Britanya’nın SB’ne İran’daki politikasını tekrar gözden geçirmesi için artarak baskı yapması gelmek- tedir. Son olarak da; SB’nin dış politikasıyla bağlantılı iç etkenleri ve ideolojik olarak durduğu nokta gelmektedir.
İran Başbakanı Qavam, Sovyet hükümeti ile İran’daki silahlı Sovyet kuvvetleri ve Azerbaycan sorunu üzerinde görüşmeler yapmak için 19 Şubat 1946’da Moskova’yı ziyaret etti. Görüşmeler sırasında Sovyet yetkilileri üç öneri sundular:
i) Azerbaycan’ın özerkliği tanınmalıdır;
ii) Bir ortak İran-Sovyet petrol şirketi İran’ın kuzey illerindeki petrol kaynaklarını işlemelidir.
iii) Bir miktar Sovyet silahlı gücü belirsiz bir süre için İran’da kalmahdır.[127] Bunlar, İran’ın bakış açısından açıkça kabul edilemez tekliflerdi ve sonuç olarak iki hükümet arasında herhangi bir anlaşmaya varılamadı. Bu görüşmelerin en önemli sonucu Qavam’ın petrol imtiyazlarının Sovyet önceliklerinin en başında geliyor olduğunun farkına varması oldu. Yassin’in belirttiği gibi, “Qavam, Sovyetlerin petrol ve Azerbaycan olmak üzere her iki hedefe de kavuşmak istemekle birlikte, seçmek zorunda bırakıldığında petrole öncelik tanıyacaklarını hissetti.”[128]
Qavam’ın Sovyet politikası konusundaki önörüsünde haklı olduğu ortaya çıktı. Birleşmiş Milletlerrden artarak gelen baskılar karşısında, SB sonunda Qavam tarafindan ileri sürülen yeni tekliflere olumlu yanıt verdi. Bu yeni tekliflerde, SB’ne verilecek olan petrol imtiyazı olmakla birlikte, Azerbaycan sorununun İran’ın bir iç meselesi olduğu ve İran otoritelerince ilgilenileceği noktası kuvvetle vurgulanıyordu. İki hükümet, 6 Mayıs 1946’da bir anlaşmaya vardılar.
Sovyetlerin Kuzey İran’dan çekilmesini ve Azerbaycan meselesinden elçekmesini tek başına petrol imtiyazına bağlamak yeterli olmaz. Gözden geçirilmesi gereken başka etkenler de bulunmaktaydı. ABD hükümeti İran’daki gelişmeleri yakından takip etmekteydi ve Sovyetlerin İran’dan çekilme işlemini sıkıya almak konusunda hassasiyet gösteriyordu. Diğer yandan, İran hükümetini iki cumhuriyetle ve SB ile olan ihtilaflarında sıkı bir şekilde desteklemekteydi. Birleşmiş Milletler yoluyla ABD İngiltere ile birlikte SB’nin İran’daki politikasını gözden geçirmesi için baskı uygulamaktaydı. Kuşatma politikasının ışıgında, sonuçta meydana gelen gelişmeler ABD’nin Orta Doğurda kendi politikalarını etkin kılmak konusundaki kararlılığını göstererek Missouri savaş gemisini istanbul’a gönderdi; ve SB’nin Yunanistan ve Türkiye’deki taleplerine karşı çıktı.
ABD’nin SB’nin Orta Doğurdaki ilerlemesini önlemekteki kararlı politikasına paralel olarak, Sovyetlerin İran’dan çekilmesini algılamakta iki büyük etkenin daha ele alınması gerekmektedir. Birincisi, SB diğer Batı Avrupa ülkeleri gibi ikinci Dünya Savaşı ile birlikte bir yıkıma uğramıştı. SB bir süper güç olarak ortaya çıkmakla birlikte, ABD’ye nazaran çok zayıf kalmaktaydı. Stephan Ambrose’un belirttiği gibi, ABD, “aşırı bir güce sahipti ve çok daha fazla miktarda gücü üretmek için çok boyutlu kaslarını germekteydi. Diğer uluslara oranla -endüstriyel üretimden içerdeki siyasal istikrara kadar- her türlü güç bakımından bu kadar uzağa gitmiş olan ABD üstün olmanın keyfini çıkarmaktaydı.”[129] ABD askeri gücünü ve yeteneklerini Hiroşima’ya atom bombası atarak göstermişti. SB’nin ekonomik ve askeri kapasitesi, 1920’lerden beri kapita1ist dünya ile barış içinde bir arada yaşamaktan ibaret olan SB’nin dış politikasına bağlı idi. SB’nin dış politikası çoğu zaman Batılı güçlerce yanlış yorumlanmıştı. Zannediliyordu ki, SB’nin ana hedefi Lenin’den ve eski Bolşevikler’den miras kalan dünya çapındaki sosyalist devrimi gerçekleştirmekti. Bolşeviklerin bir Dünya Sosyalist Devrimi’ni bekledikleri ve Sovyet devriminin başka devrimler tarafından, özellikle de Batılı kapitalist ülkelerin devrimleri tarafından izleneceğini sandıkları doğruydu. Bu anlamda tamamen yanlış sayılmazlardı. Avrupa boyunca devrimci kalkışmalar olmuştu, fakat yine de hepsi yenilgiye ugratılmışlardı.[130] Kapitalist dünyadan izole edilmiş ve iç Savaş ile yıkıma uğramış durumda iken, Sovyetlerin ve Bolşevik Parti’nin bürokratikleştirilmesi süreci başladı. Devrimci Sovyetler Birliğinin bürokratik bir rejime dönüşümü, Sovyet politikasında ve Dünya Devrimi üzerinde hatırı sayılır etkiye sahip oldu. SB’deki bürokratik rejimin ana odağını, bürokratik kurumlarını ve çıkarlarını korumak oluşturdu. İktidarda kalmak için kapitalist dünya ile ekonomik ve siyasa1 ilişkiler kurmak zorunda ka1dılar. Sonuç olarak, Bolşevikler Dünya Devrimi perspektiflerini terk ettiler. Bu süreç Anglo-Sovyet ticaret anlaşmasına kadar eskiye dayanmaktaydı.[131] Bu anlaşmaya göre, SB Britanya imparatorluğu’nun kontrolü altındaki Asya’da hiçbir hareketi desteklemeyecek veya cesaretlendirmeyecekti. Bu Sovyet dışişleri çıkarlarının Bolşeviklerin Sovyet Devriminin erken dönemlerinde öncelik tanıdıkları sosyalizmin enternasyonal ilkelerine hakim olmasının başlangıcı oldu.[132]
SB’nin 1920’lerin başlarından bu yana dış politikalarının bir gereği olmadıkça devrimci hareketleri destekleme çabasına girmediğini söylemek yanlış olmayacaktır. Stalin tarafından Üçüncü Enternasyonal’in sona erdirilmesi bu gelişmenin inkar edilemez bir sonucu idi. Sovyetlerin Kürtlere ve Azerilere yaklaşımı bu bağlamda incelenmelidir. SB kendi iç ve dış istikranını Kürtler ve Azeriler uğruna tehlikeye atmazdı.
Azerbaycan’ın hiçbir direniş göstermeden çöküşünün de Sovyetlerin mesele üzerindeki suskunluğuyla bağı olduıu da söylenmiştir. Tahran’daki Amerikan elçisi. “Sovyet destek birimlerinin Azerbaycan’ı desteklemekteki başarısızlığının, Azerbaycan rejiminin büyük bir hızla çökmesinden kay- naklanmış olabileceğini”[133] belirtmiştir. Azerbaycan’ın ani çöküşü Mahabad Cumhuriyeti’ni etkilemiştir. Bu durum hem aşiret reisleri ve hem de Kürt hükümeti bakımından Azerbaycan’a olan Sovyet desteği ile karşılaştrıldığında, İran otoriteleri karşısında yıkılmalarının kaçınılmaz olduğu hususunda ikna edici olmuştur. Kürtler SB’nin kendilerini destekle- meyeceği ve bu destek olmaksızın İran güçlerine karşı direnmenin imkansız olduğu konusunda inandırlmışlardı. Qazî, 5 Aralık”ta İran ordusuna karşı olası direniş yollarını tartışmak için “Savaş Konseyi”ni toplantıya çağırdığında, birkaç Kürt lideri konuyu ortaya getirip Kürt Cumhuriyeti’nin kaderinin Azerbaycan’daki gelişmelere bağlı olduğunu söylemişlerdi.[134]
Sovyet desteğinin yokluğunda ve ABD ile Britanya’nın Azerbaycan ve Kurdistan ihtilafları, İran merkezi hükümetini aktif olarak desteklemeleri ve Azerbaycan’ın ani çöküşü, Mahabad Cumhuriyetine İran ordusu tarafından kuşatılmaktan başka bir yol bırakmamıştı.
SONUÇ
Mahabad Cumhuriyeti’nin kurulması Kürt ulusçuluğunun ondokuzuncu yüzylın sonlarından itibaren gelişen bir öz1emi idi. İçerde, İran merkezi hükümetinin asimilasyoncu ve Persleştirici politikaları sonucu ortaya çıkan Kürtlerin hoşnutsuzluğu ve dışarıda ise 1941’deki Anglo-Sovyet işga1i ve bunun sonucu iktidarın desantralize etmesi olumlu koşullar yaratmış ve özlemlerine kavuşmak, yani kendi kaderini tayin için zemin sağlamıştır.
Mahabad Cumhuriyeti sadece 11 ay boyunca var olabilmiştir. Bununla birlikte, bu kısa süre içinde dahi ekonomi, eğitim ve askeri alanlarda önemli gelişmeler kaydetmiştir. Kürt dilinde eğitim ve ögretim birincil derecede önem taşımaktaydı. Şîno, Bokan ve Mahabad kentlerinde yeni okullar inşa edilmiştir. Cami imamları Kürtçe vaaz vermişlerdir. Mahabad’da bir ulusal kütüphane kurulmuştur. Cumhuriyet için bir ordu örgütlenmiştir. Eagelton’un anlatımına göre, ordu 13.000 kişiden oluşmaktaydı. Cumhuriyetin Savunma Bakanı ise bu rakkamı 45.000 olarak vermekteydi. SB’nin armağanı olan bir radyo istasyonu kurulmuştur.
Mahabad Cumhuriyetinin tarihi, Kürt sorunu hakkında bugün de geçerli olan birkaç gerçegi açığa çıkarmaktadır: Bu gerçekler şunlardır:
1. Kürt sorunu uluslararası bir sorundur ve Kürdistan’daki herhangi bir gelişme Türkiye, Irak, İran, Suriye, ABD, Britanya ve eski SB’ni ilgilendirmektedir.
2. Mahabad Cumhuriyeti Kürt ulusalcılığının bir göstergesidir. Modern Kürt tarihinde ilk kez bir hareket açıkça tanımlanmış hedefleri, bir programı ve siyasal bir yapısı olan siyasal bir örgütlenme tarafından yönetilmiştir. Aşiretler, şehirli seçkinler ve dini liderler gibi Kürt toplumunun çeşitli kesimlerini tek bir ulusal neden etrafında birleştirmeyi amaçlamıştır. Bu birleşme sınırlı ve kısa ömürlü olmakla birlikte, yine de çok önemli idi.
3. Cumhuriyetin ilanı kendi başına kararl1 bir eylemin sonucudur, çünkü geçmişte olduğunun, en azından 19. Yüzyılın başlarından itibaren İran Kürdistanı’nda olduğunun aksine, hareketin bir aşiret kalkışması olmadığnı, ulusalcı bir karaktere sahip olduğuna vurgu yapmıştır. Cumhuriyetin liderlerinin iranlı yetkililerce idam edilmesi, hareketin bu ulusalcı karakterini yok etmeyi amaçlamıştır.
4. Mahabad Cumhuriyeti, iki Büyük Güç olan ABD ve İngiltere’nin Orta Doğu’da statükodan ve onun korunmasından yana olduğunu kanıtlamıştır. Bu iki gücün Orta Doğu politikasında, bırakın bağımsız bir Kürdistan’ı, özerk bir Kürdistan’a bile yer olmamıştır. Britanya, Irak’ı kontrol ettiği için Kürt sorunu ile doğrudan bir bağa sahipti. İran Kürdistanı’ndaki gelişmeler Irak Kürtleri üzerinde etkili olmaktaydı. Irak’taki iki önemli kent, Musul ve Kerkük Kürt bölgesi içinde kalmaktaydı ve ulusalcı bir hareket İngiliz çıkarları açısından bir tehlike teşkil etmekteydi. İngilizler Kürt ulusalcılarının ittifak için SB’ne eğilim duyduklarını bilmekteydiler. İngilizler Kürt ulusalcılığına şüphe ile bakmaktaydılar ve SB’nin kürt kartını kullanarak bölgedeki etkisini artırmasından korkuy- orlardı. İngilizler gibi, ABD de SB’nin Kürt ulusa1cılarını etkisi a1tına almak istediğine inanmaktaydı. Kuşatma stratejisi uygulamak için ABD Sovyetlerin Orta Doğu’daki olası yayılma politikasına karşı kararlı bir tutum geliştirdi. SB’nin İran’daki Azeri ve Kürtlere açık ve gizli desteği ve SB’nin politikasının ürünü olarak görülen iki cumhuriyetin kurulması sonucu Amerikalılar bu iki cumhuriyet ile olan ihtilafında açıkça İran merkezi hükümetini desteklediler. iran’nın bütünlüğü ve bagımsızlığı ABD için önemliydi, çünkü iran SB’nin Orta Doğu’yu etkilemesini ve buraya girmesini engelleyebilirdi.
5. Ne ABD ve ne de Britanya Orta Doğu’da Kürt sorunu ile ugraşan dört devleti karşılarına almak istememekteydi. Kürdistan’ın Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye, İran, (İngiliz mandası altındaki) Irak ve Suriye tarafından resmi olarak bölünmesinden beri bu devletler hangi parçada olursa olsun Kürt sorununa duyarl olmuşlardı ve Kürt ulusalcılığını önlemek ve Kürt isyanlarını bastırmak için birbirleriyle işbirliği yapmışlardı. 1924’den bu yana Kürdistan tarihi bunun delilleri ile doludur. Kürt halkına herhangi bir desteğin bu dört devleti karşıya almak anlamına geleceğini söylemek yanlış olmayacaktır.
6. SB’nin Orta Doğu’daki politikası açık olmaktan çok uzaktı. Uzun süreden beri inceleme konusu yapılan süreçle ilgili Sovyet dökümanları yayınlanmamıştır. 1941 ve 1947 yılları arasındaki süreç, bununla birlikte, göstermektedir ki, SB’nin başta gelen ilgisi kendisi için Almanya ile savaşında hayati olan İran üzerinden gelen ABD ve İngiliz yardımının güvenliği için İran’ı korumak; ve İran’dan petrol imtiyazları koparmak olmuştur. SB’nin başlarda Azeri ve Kürtlere verdiği destek kendi hedeflerine ulaşması bakımından sadece elini kuvvetlendirmek içindi. SB’nin Azeri ve Kürtlere verdiği destek yine de bir ayrıma tabi tutulmalıdır. Sovyetlerin Kürtlere ilişkin baştaki politikası onlarla iyi niyete dayalı ilişkiler kurmak ve onlara Azerbaycan içinde yarı özerk bir konum kazandırmaktan ibaretti. Kürt sorunu Azerbaycan’a bağlı tutulmuştur. Bu süreç boyunca ABD ve Britanya SB’nin Kürtlere ilişkin politikasını yanlış yorumlamışlardır. SB’nin Orta Doğu’daki hedeflerine ulaşmak için bagımsız bir Kürdistan yaratmaya çalıştığını var saymışlardır. Şüpheleri açık delillere dayanmamış, sadece yetkililerin önyargılarına dayanmıştır. Bunların doğru olmadığı bugün kanıtlanmıştır.
7. İnceleme konusu yapılan süreçteki İran’ın resmi politikası, Sovyetlerin İran’daki varlığını dengelemek, ABD’nin desteğini kazanmak için olmuştur. İran, Sovyet varlığını dengelemek ve ABD veya Britanya’nın Kürtleri desteklemesini önleyerek Kürt Cumhuriyeti ile etkili bir şekilde uğraşmak için ABD ve Britanya’nın Sovyet destekli Kürt ulusalcılığı şüphesi ile oynamıştır. İran ayrıca Türk hükümetinin İran Kürdistanı’ndaki gelişmeler karşısındaki ilgisini uyandırmayı da başarmıştır.
8. Cumhuriyetin yıkılışı Kürtlerin bazı zayıf noktalarını açığa vurmuştur. Birincisi; Kürt toplumunun aşiretsel yapısı ve aşiretlerin içlerinde barındırdığı dezavantajlar onun yıkılmasında belirgin bir rol oynamıştır. Bazı aşiretler Cumhuriyet’te hiç yer almazken, bazıları da Sovyet ordusunun geri çekilmesi ve İran silahlı kuvvetlerinin yaklaşması gibi olumsuz gelişmeler sonrasında onu terk etmiştir.[135] İkincisi; siyasal örgütlenme şehirli seçkinlerden ve entelijansiya taraftndan yürütülürken, silahlı gücün ana gövdesi parti liderliği veya hükümet yerine kendi aşiretlerinin reislerine bağlı olan aşiret mensuplarından oluşturulmuştu. Bu nedenle, parti liderliği veya hükümet hayati bir karar almadan veya bir eyleme geçmeden önce aşiret çıkarlarını hesaba katmak zorunda kalmışlardır.
İlk Kürt Cumhuriyeti yok olmuştur, çünkü:
1. Uluslar arası destek bulamamış, aksine iki büyük güç olan ABD ve İngiltere Kürt taleplerini geri çevirmiş ve İran merkezi hükümetini desteklemişlerdir.
2. SB güçlerini Kuzey İran’dan çekmiş ve iki cumhuriyeti desteklemekten vaz geçmiştir.
3. Kürt Cumhuriyeti’nin kendi içindeki zayıflık ylkılmasında belirgin bir rol oynamıştır.
4. İran iki ana politikadan oluşan akıllıca bir diplomasi örneği göstermiştir: Bir yandan Sovyet tehditini kullanarak Sovyet varlığına karşı ABD’nin desteğini kazanırken, diğer yandan da iki cumhuriyetle etkili bir şekilde bir iç meselesi olarak uğraşabilmek için Sovyetleri İran bö1gesinden çıkarmak amacıyla ABD ve Britanya’nın tasvip etmemesine rağmen Sovyetlere petrol imtiyazları vermiştir.
Mahabad Kürt Cumhuriyeti modern Kürt tarihinde önemli bir süreç idi ve böyle de kalmıştır. Mahabad ve O’nun liderleri uzun süre Kürtler tarafından hatırlanacaktır.

İngilizceden Türkçeye çeviren: Mustafa GÜNEŞ

BİBLİYOGRAFYA

BİRİNCİL KAYNAKLAR

İngiliz Diplomatik Yazlşmalarl:
Public Record Office (London, PRO, 1.941.-1.946)
Foreign Office 371 Series: /27244, Persia, 1.941.
/31.388, Persia, 1.942
/31.390, Persia, 1.942
/31.394, Persia, 1.942
/52369, Iraq, 1.945
/52702, Persia, 1.946
ABD Ulusal Arşivleri, Wahington, D.C.: Department of State’s Decimal. File (DSDF): I. 942-1. 946:
891.00/1.827, NA
891.00/1837, NA
891.00/1871, NA
891.00/1.880, NA
891.00/2008, NA
891.00/3037, NA
891.00/3053, NA
891.00/1-246, NA
891.00/2-945 & 2-2445, NA
891.00/4-2646, NA
891.00/5-445, NA
891.00/5-545, NA
891.00/1.1-1.446 & 21.45, NA
Birleşik Devletler Dış ilişkiler (Foreign Relations of the United States -FRUS), Diplomatik Yazışmalar, Yakın Doğu ve Afrika, cilt: VII & VIII. (Government Printing Office, Washington, D.C., 1969)
İKİNCİL KAYNAKLAR. (Alfabetik Sırada)
-; Major Problems in American Foreign Policy: Documents and Essays, Yayma Haz. T.G. Paterson, 3. Basl, 1989.
-; Origins of the Cold War: the Novikov, Kennan and Roberts’ Long Telegrams’ of 1946, Yayına Hazırlayan: K. M. Jensen, US Institute of Peace, Washington, 1991.
ALTER., P.; Nationalism, Edward Arnold, London, 1985.
ANDERSON, ES.; Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, Penguin Books, 7. Bası, 1993.
ANDERSON, B.: Imagined Communities: Retlections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 1983.
ARFA, H.; The Kurds: A Historical and Political Study, University Press, London, 1966.
AZİMİ. F.: Iran: the Crisis of Democracy, St. Martin’s Press, New York, 1989.
BAKSİ, Mahmut; Kürt Tarihi, Stockholm, 1972.
BEŞİKÇİ, İsmail; Kürtlerin Mecburi iskanı, Komal Yayınları, Ankara, 1977.
BEŞİKÇİ, İsmail; Türk Tarih Tezi ve Kürt Sorunu, Komal Yayrınları, Ankara, 1977.
BEŞİKÇİ, İsmail; Cumhuriyet Halk Fırkasının Tüzüğü (1927), Komal Yayınları, Ankara, 1977.
BRUINESSEN, Martin Von; Kürdistan Üzerine Yazılar, 3. Bas., İletişim Yayınları, İstanbul, 1995.
CAMMACK., P./ POOL, D./ TOROOFF, W.; Third World Politics: A Comparative Introduction, 2. Bas, The John Hopkins University Press, Baltimore, 1993.
CARR, B. H.; The Bolshevik Revolution: 1917-1923, vol: I, Penguin Books, London, 1969.
CANOVAN, M.; Nationhood and Political Theory, Edwar Elgar, Cheltenham, UK, 1996.
EAGLTON, W.; The Kurdish Republic of 1946, Oxford University Press, London, 1963.
ENTEESSAR, N.; Kurdish Ethnonationalism, Lynne Reinner Publishers, Boulder, London. 1992.
GADDİS, J:L.; Strategies of Containment, Oxford University Press, 1982.
GHASSEMLOU, A.; “Kurdistan In Iran”, Yayma Hazırlayan: Gerald Chaliand, A People Without Country: The Kurds and Kurdistan, Zed Books Ltd., 1993.
GHODS, M.R.: Iran in the Twentieth Century: A Political History, Adamantine Press Ltd., London, 1989.
GELLNER., Ernest; Nations and Nationalism, Tıpkı Basım, Basil Blackwell, Oxford, 1984.
GÖKTAŞ, Hıdır; Kürtler II: Mahabad’dan 12 Eylül’e, 2. Basım, Alan Yayrncılık, İstanbul, 1991.
GOODWIN, B.; Using Political Ideas, 3. Basım, John Wiley & Sons, Chichester -I New York, 1992.
HOBSBAWN, B.; Nations and Nationalism since 1780: Programme, Mythe, Reality, Cambridge University Press, Cambridge, 1990.
REES, J.; “In Defence of October”, International Socialism, No: 52, Ekim 1991.
JOLI, J.; Europe since 1870: An International History, Penguin Books, 1982.
KADRİ CBMİL PAŞA (Zınar Silopi); Doza Kurdistan (Kürdistan Davası): Kürt Milletinin 60 Yılık Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıraları, 2. Basım, Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1991.
KEDOURIE, E.; Nationalism, tıpkı basım, Hutchinson University Library, London, 1971.
KIRISCI, K. / WINROW, G.M.; the Kurdish Question and Turkey: An Exampleof Trans-state Ethnic Conflict, Frank Class, London, 1997.
LENCZOWSKI, G.; Russia and the West in Iran, 1918-1948: A Study in Big Power Rivalry, Ithaaca Press, New York, 1949.
McDOWAIL, David; A Modern History of the Kurds; I.B. Tauris, London -New York, 1997.
MORGAN, W.I.; Beyond the Liberal Consensus, Hurst & Company, London, 1994.
OLGA, J.; “The Lessons of Mahabad”, The International Journal of Kurdish Studies, Special Issue, vol: II, No: 1 & 2, 1997, s. 73-94.
OSMAN, M.; “The Mahabad Experience: Lessons Learned, Lessons Lost”, age., s. 63-68.
PIROZ, B.; “Mahabad Kürt Cumhuriyeti”, yaymlanmamış makale.
ROHAT; Kürdoloji Biliminin 200 Yıllık Geçmişi 1787-1987, Komkar Yayınları, 1987.
ROOSBVBLT, A. Jr.; “The Kurdish Republic of Mahabad”, Yayına Haz. Gerald Chaliand, A People Without Country: The Kurds and Kurdistan, Zed Books Ltd., London, 1993.
RAMAZANI. R; Iran’s Foreign Policy 1941-1973: A Study of Foreign Policy in Modernising Nations, University Press of Virginia, Charlotesville, 1975.
RIZGAR, B.; Kürtçe Dersleri, Londra, 1993.
ROSSOW, R. Jr.; “The Battle of Azerbaijan”, The Middle East Journal, vol. X, No:1, Kış -1956.
SMITH, AD./B(HUTCHINSON, J. (ed.); Nationalism, Oxford University Press, Oxford -New York, 1994.
TREANOR, P.; Structures of Nationalism, Sociological Research Online, vol. 2, No: I, <http:www .socresonline.org.uk/socresonline/2/1/8.html>
TROTSKY, Lev; Results and Prospects, New Party Publications Ltd., London, 1982.
WESTWOOD, J.N.; Endurance and Endeavour: Russian History 1812-1992, 4. BasIM, The Short Oxford History of the Modern World, Oxford University Press, 1993.
YASSIN, B.; Vision or Reality?: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941-1947, Lund University Press, Sweden, 1995.
* Bu yazı, 1998 yılında”MA MODERN HISTORY UNIVERSTY OF LONDON BIRKBECK COLEGE HISTORY PROJECK”e bir master tezi olarak sunulmuştır ve WAR dergisinin yedinci(7.) sayısında da yayımlanmıştır.(Y.N.)
1 Kürt milliyetçiliğinin Sovyetler tarafından yaratıldığı veya harekete geçirilip geliştirildiği düşüncesi, esas olarak ABD’li yetkililer tarafından dile getirilmiştir. Bununla birlikte, bu görüşte olan akademisyenler de olmuştur. Bu düşünce, İran’ın resmi yaklaşımıyla da uygunluk teşkil etmektedir. Bkz. ROSSOW, R. Jr.; “The Battle of Azerbaijan”, The Middle East Journal, cilt:10, no:1, Kış ]956, ss.18-21. İRANI, G.R.; American Diplomacy: An Option Analysis of the Azerbaijan Crisis, ]945-1946, Strategic Studies Institute, US Army War Coollege. YASSIN, B.; Vision Realily: The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941 -1947. Lund University Press. isveç, 1995. s.177. ROOSEVELT. A.; “The Kurdish Republic of Mahabad”, Yayına Hazırlayan: Gerard Chaliand. A People Without Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books Ltd., Londra. 1993. ss.125-127. Bu düşüncedeki genel literatür bakımından bkz. YASSIN. B.; Vision or Reality. s.165- 177.
[2] YASSIN, Vision or Reality. s.143.
[3] Bu iddianın aynntılı bir dökümü için bkz. BEŞİKÇİ, İsmail; Kürtlerin Mecburi Iskanı, Komal Yayınları , Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Türk Tarih Tezi ve Kürt Sorunu, Komal Yayınları, Ankara, 1977. BEŞİKÇİ, İsmail; Cumhuriyet Halk Fıkrasmm Tüzüğü (1927), Komal Yaymları, Ankara, 1978. Ayrıca bkz. KİRİŞÇİ, K./ WINROW, G.M.; The Kurdish Question and Turkey: An Example of Trans-state Ethnic Conflict, Frank Cass, London, 1997.
[4] CANOV AN, M.; Nationhood and Political Theory. Edwar Elgar, Cheltenham, UK, 1996, s..50.
[5] Ulusalcılığı sınıflandırma teorilerinden bazıları aşağldaki gibidir:
* siyaset felsefesinde ulusalcılığın norrmatif teorisi,
* medyada yaygm olan siyasal aşınlık anlamında ulusalcılık teorileri,
* modern ulusların doğuşunu tartışan medeniyet teorileri,
* ulusalcılığın modernizasyon teorileri,
* ulusların varllığını olduğu gibi kabul eden tarihselci teoriler,
* devletleşme teorileri,
* global sistem veya global düzen teorileri,
bu tür bir sınıflandırma için bkz. TREANOR, P .; Structures of Nationalism. Sociological Research Online, vol. 2, No: 1, <http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/1/8.html>
[6] DEUTSCH, K.W.; “Nationalism and Social Communication”, Yayma Haz. John Hutchinson & Anthony D. Smith, Nationalism, Oxford University Press, Oxford-New York, 1994, s.28.
[7] age., s.29.
[8] ALTER, P.; Nationalism, Edwar Arnold, London, 1985, s. ll.
[9] ALTER, ulus’u, “tarihsel olarak dili, kültürü, dini, siyasal doğasl nedeniyle kendi birliği ve beraberliğinin ve ortak çıkarlarının bilincine varmış sosyal topluluk” olarak tanımlar. “Ulus, siyasal olarak kendi kaderini tayin etme hakkını talep eder veya zaten çoktan bir ulus-devlet olmayı başarmıştır.” age., s.17.
[10] YASSIN; Vision or Reality…, s.27.
[11] SMrm. AD.; National Identity, Penguin, Harmondsworth, Middlesex, 1991, s.14.
[12] GELLNER, Ernest; Nations and Nationalism, tıpkı basım, Basil Blackwell, Oxford, 1984, s.7.
[13] age. S. 7
[14] ANDBRSON, B.; Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 1983, s.15.
[15] age. S. 49.
[16] HOBSBAWN. B.J., Nations and Nationalism since 1780: Programme. Myth. Reality. Cambrjdge University Press. Cambridge. 1990. ss.9-10.
[17] age. s. 10
[18] GELLNER, Nations and Nationalism. s. 55
[19] age. s.1
[20] ANDERSON. Imagined Communities. s.15.
[21] ALTER. Nationalism, …, s. 9
[22] KEDOURIE, ELIE. Nationalism, tıpkı basım, Hutchinson University Library, London, J971. s. .9.
[23] KIRISCI & WINR.OW. The Kurdish Question. … s. 24
[24] age. s.24 “Hroch. ulusal bir hareketin üç ayrı yapısal aşamasından bahsetmiştir. A Aşamasında, entelektüel seçkinler bir grup insanın linguistik, kültürel, sosyal ve muhtemel tarihsel yönlerini incelemeye başlar. Sonraki B Aşamasmda, politize olmuş aktivistler, profesyonel entelijansiya bu ilksel entelektüel yönelimleri alıp kitlelerin ulusal bilinç bakımından uyanmalarına çalışırlar. C Aşama ile birlikte, kitlesel ulusal hareket meydana getirilir.” age. s.11
[25] Bu dört devletin akademik çevrelerinde resmi düzeyde Kürt kimliğinin inkarı nedeniyle, ya Kürt sorununa gözlerini kapamışlardır, ya da resmi devlet yaklaşımının propagandaslm yapmışlardır. Kürtler üzerine yapılan sosyolojik araştırmalar bile, İsmail Beşikçi örneğinde görüldüğü gibi cezalandrılmıştır. Beşikçi, yaptığı sosyolojik araştırmalar nedeniyle hayatının çoğunu hapiste geçirmek zorunda kalmıştır.
[26] KIRISÇİ & WlNROW. The Kurdish Question. …s.5
[27] Bazılarının Zazakî’yi farklı bir dil olarak kabul etmesine rağmen, Kürt dilinde dört farklı lehçe vardır: Kurmancî, Loranî, Soranî ve Zazakî. Bununla birlikte, çoğunluk Kurmancî lehçesini anlamakta ve konuşmaktadır. bkz. RIZGAR. B., Kürtçe Dersleri, Londra, 1.993.
[28] McDOWALL, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris. London -New York, 1.997, s. 2
[29] GHASSEMLOU. A Kürdistan Üzerine Yazılar, 3. Bası, iletişim Yayınları, İstanbul, 1995. s.206-212.
[30] GHASSEMLOU, A.. “Kurdistan in İran”, A Peoplu Without haz. Gerard Chaliand, ss.104-113.
[31] age., s.104-113.
[32] YASSIN. Vision or Reality s.53; ayrıca bkz. AZIMI. F.. İran: The Crisis of Democracy. St. Martin’s Press. New York. 1989. s. 4.
[33] Y ASSIN. Vision or Reality s.56.
[34] RAMAZANÎ. R. İran’s Foreign Policy 1941-1973: A Study of Foreign Policy in Modernising Nations. University Press of Virginia, Charlottesville. 1975, s.419.
[35] 35 bkz. YASSIN, Vision or Reality…, s. 57; ayrıca bkz. GHODS, M.R.. İran in the Twentieth Century: A Political History. Adamantine Press Ltd.. London, 1989. s. 7.
[36] Modernizasyon süreci boyunca Tahran dışındaki illerin hiçbirinde üniversite kurulmadı, hatta ilk ve ortaokullar bile bu ilin dışında çok az bulunmaktaydı.
[37] YASSIN. Vision or Realily. s58.
[38] Winston Churchill şöyle der: “Sovyet hükümetine her türlü ikmali geçirme ihtiyacı ve kuzey yolunun aşırı güçlükleri ve daha başka stratejik olasılıklar, İran üzerinden Rusya ile tam bir iletişimi zorunlu kılıyordu. İran petrol alanları birincil bir etkendi. Aktif ve çok sayıda Alman misyonu Tahran’a yerleşmişti ve Almanların prestiji yüksekti. Irak’taki isyanın bastırılışı ve Suriye’nin Ingiliz ve Fransızlar tarafından işgali, dar boyutlarda olmakla birlikte yine de Hitler’in doğu planlarını bozuyordu. Ruslarla elele tutma fırsatına sıcak bakıyorduk ve onlara ortak bir girişim önerisi gotürdük.” Aktaran. YASSIN. Vision or Reality. s.63.
[39] 39 EAGELTON. The Kurdish Republic. … s. 14.
[40] ROOSEVELT. The Kurdish Republic. … s. 123
[41] ROOSEVELT. The Kurdish Republic s. 122.
[42] EAGELTON . The Kurdish Republic s. 16.
[43] YASSIN, Vision or Reality …, s. 82.
[44] Eagelton’a göre, bu şahsiyetler arasında Qazî Muhammed, Macîd Han, Ali Ağa Emir Azad ve oğlu Ömer Aliar, Haci Baba Şeyh, Reşîd Beg, Zero Beg, Taha ve Seyid Muhammed Sadık bulunmaktaydı. Bunların tümü, ya güçlü bir aşiretin ya da bir dinsel grubun temsilcileriydiler veya Qazî Muhammed örneğinde olduğu gibi halk üzerinde önemli ölçüde etkili kimselerdi.
[45] From the British legation in Tehran to the Foreign Office, Jan 14, 1942, FO 371/31388, Persia 1942, (London, PRO)
[46] From Eden to Bu11ard, Jan 21, 1942, FO 371/3194, Persia, 1942, (London, PRO)
[47] YASSIN, Vision or Reality…, s. 83.
[48] EAGELTON, The Kurdish Republic…, s. 23.
[49] J.N. Westwood’a göre, eski SSCB’ye yapılan yardım, “yedi milyon Sovyet işçisinin üretimine eşdeğerde idi. Savaşın sonunda Sovyet hava kuvvetlerinin yaklaşık altıda biri ithal mallarından edinilmiş bulunuyordu. Yakıt, telefon telleri ve kaliteli metaller gibi bazı kalem mallar o zamanlar Yaşamsaldı.” WEST – WOOD, J.N., Endurance and Endeavour; Russian History 1812-1992, Dördüncü Basım, The Short Oxford History of the Modern World, Oxford University Press, 1993, s. 335.
[50] From Bullard 10 Bevin, FO 371/52667, Persia, 1946 (London, PRO)
[51] EAGLETON, The Kurdish Republic…, s. 14.
[52] Ekim 1944’de, Sovyetler. Dışişleri Halk Komiseri Yardımcısı Sergei I. Kavtaradze aracılığıyla Sovyet hükümeti adına resmi olarak Kuzey İran’da, Azerbaycan’dan Horasan’a kadar uzanan 200.000 kilometrekarelik bir alanda petrol arama talebinde bulundu.
[53] YASSIN. Vision or ReaIity…, s. 111
[54] Sovyetlerin Kürtlere dönük politikasında sadece petrol kriziyle bağlantılı olmadığnı, ayrıca savaşın Mütlefikler lehine seyir almasıyla da baglantılı olduğunu belirtmek gerekir.
[55] Genel istihbarat tarafından hazırlanan “Rusya ve Kürtler” başlıklı bir İngiliz diplomatik raporuna göre, bağımsız bir Kürdistan kurmak için SSCB’nin bir çabası olduğunu düşünmek için hiçbir gösterge bulunmamaktaydı. Bu rapor “Kürt bagımsızlığı için doğrudan bir Rus desteğine ilişkin hiçbir gösterge bulunmadığının altı çizilebileceği” belirtmekteydi. FO, 371/52702. Persia, 1946, (London, PRO, 1946)
[56] YASSIN. Vision or Reality…, s. 157.
[57] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 44.
[58] EAGBLTON. The Kurdish Republic s. 44.
[59] Bu delegeler arasında Qazî Muhammed, Başbakan Hecî Baba Şêx, Savaş Bakam Seyfi Qazî, Eğitim Bakanı Menaf Kerîmî bulunmaktaydı. Ayrıntılı bilgi için bkz. EGELTON. The Kurdish Republic s. 76.
[60] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 76.
[61] EAGELTON. The Kurdish RepubJic s. 76.
[62] Elçilik personelinin dışında, Irak ve İrandaki İngiliz Kuvvetlerinin Komutanı, Hindistan Başkomutanı da bu toplantıda bulunmuştur.
[63] FO 371/27244, Persia 1941, (London, PRO, 1941)
[64] İngilizler aşiretlerle uğraşmakta yatan güçlükleri bilmekteydiler. Mezopotamya ve Hindistan’da aşiretlerle ilgilenme konusunda deneyim edinmişlerdi.
[65] FO 371/31388, Persia, January 25, 1942, (London, PRO, 1942)
[66] From the British Legation in Tehran to the Foreign Office, Jan 22, 1942 FO 371/31388, Persia, 1942 (London, PRO, 1942)
[67] Araştırma konusu yapılan dönemdeki İran ve Irak Kürtleri arasındaki bağlar, kendisi de aynı dönemde Irak Kürdistanında önemli bir kimse olan İbrahim Ahmed tarafından ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bkz, AHMED, Ibrahim, “The Republic of Kurdistan: A Personal Memoir”, The International Journal of Kurdish Studies, [özel sayı: “The Kurdish Republic”] c.11, s.I-2, 1997 , s. 9-32. KADRÎ CEMÎLPAŞA (Zinar Silopî), Doza Kurdistan (Kürdistan Davası): Kürt Milletinin 60 Yıllık Esaretten Kurtuluş Savaşı Hatıraları, Öz-Ge Yayınları, 2. Bas. Ankara, 1991.
[68] Bkz. YASSIN, Vision or Reality…, s. 81. Ayrıca bkz. McDOWAlL, A Modern History , s. 232.
[69] From Bullard to Eden, March 16, 1942, FO 371/31390, Persia 1942, (London, PRO, 1942)
[70] FO, 371/31388, Pesia, Jan 9, 1942, (London, PRO, 1942)
[71] LENCZOWSKI, G., Russia and lhe West in İran, ]918-1948: A Study in Bjg Power Rivalry. Ithaaca Press, New York, 1949, s. 279. Ayrıca bkz. YASSJN, Vision or Reality…, s. 105.
[72] YASSJN, Vision or Reality…, s.106.
[73] 1946’nın başlarında George Kennan, Kremlin’den Washington’a ünlü Uzun Telgraf’ını göndermiştir. Kuşatma politikasının teorik temellerini formüle eden bu telgraf olmuştur. Kuşatma politikasının amacı, komünizmin yayılmasını önlemekti. Çünkü bunun Amerika’yı içteki zayıflıklarının etkisiyle çökertebileceği veya bir rejim olarak yok edebileceği düşünülmüştür. Gaddis, kuşatma politikasının geçmiş pratiklerden geniş ölçüde ayrılmaları içerdiğini belirtmektedir. Bu, SSCB ile artık hiçbir uyuşmazlığın gizlenmeyeceği; SSCB’ye hiçbir taviz verilmeyeceği, yani Sovyetlerin gelecekteki hedeflerini savunmak için Amerika’nın “bir çizgi çekeceği” anlamına gelmekteydi. Kuşatma politikası için daha fazla bilgi için bkz. Major Problems in American Foreign Policy: Documents and Essays, yaylna hazırlayan: T.G. Paterson, 3. Basl, 1989. GADDIS, JL., Strategjes of Containment, Oxford University Press, 1982. MORGAN, WJ., Beyon the Ljberal Consensus, Hurst & Company, London 1994. AMBROSB, B.S., Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, Penguin Books, 7. Basl, 1993.
[74] JlGAL1NA, O.. “The Lessons of Mahabad”. (İngilizce bir özet ile Rusça), The International Journal of Kurdish Studies. s. 73-94. Prof. Olga Jigalina. 1969 yılından beri Moskova’daki Rusya Bilimler Akademisinin Doğu Araştırmaları Enstitüsünde tarih kürsüsünde ders vermektedir. Bu makalesinde Mahabad Cumhuriyeti dönemindeki Sovyetlerin Kürtlere yönelik politikasını inceleme konusu yapmıştır. Kendisi, daha önce ne bir yerde yayınlanmış ve ne de ulaşılabilmiş Sovyet belgelerine ulaşmıştır. Bununla birlikte, dergide yayınlanan makalesi Rusça ile yayınlanmış, sadece bir İngilizce özet sunulmuştur.
[75] GHASSEMLOU (Qasemlo, Kasemlo). Kurdistan in İran. s.73-94.
[76] Kasımlo. Komela’nın İran Kürdistanındaki ilk siyasal örgüt olduğunu belirtmiştir. Bununla birlikte, bu tamamen doğru değildir. Yassin’in belirttiğine göre. daha 1939’da “Komela’yî Azadîxwazanî Kurdistan”ın, yani Kürdistan özgürlükçüleri Derneği’nin kurulmuş, fakat popüler olmayı başaramamıştır. bkz. YASSIN. Vision or Reality, s. 144.
[77] Kurulduktan altı ay sonra, üye sayısı tamamı Mahabad’da olmak üzere yüze çıkmıştır. Üyelerin üye olmak için bir yemin etmesi gerekmekteydi. Bu yemin şöyleydi: “-Kürt ulusuna ihanet etmemek; -Kürtlerin kendi kendilerini yönetmesi için çalışmak; -yazı1ı ya da sözlü hiçbir sırrı dışa vurmamak; -hayat boyu üye kalmak; -kadın-erkek bütün Kürtleri kardeş ve bacı olarak kabul etmek; -Komela’nın izni olmaksızın başka bir parti veya gruba üye olmamak.” Aktaran. EAGELTON. The Kurdish Republic, s. 34.
[78] Aktaran: YASSIN, Vision or ReaJity s. 145. Yassin’in aktardığı kaynak: HUSAMI. K.. Komarî Demokratî Kurdistan ya Xudmuxtarî(Kürdistan Demokratik Cumhuriyeti veya Otonomi), 2. Bası, Azad Yayınevi, Stockholm. 1986.
[79] ARFA, H., The Kurds: A Historical and Political Study, London, University Press, s.73.
[80] Hîwa, 1930’lardan beri aktif olan Irak Kürtlerinin bir siyasal partisiydi.
[81] Eagelton. 1941 ve 1945 yılları arasında “Irak’tan Hamza Abdullah ve Wurdî’nin, Suriye’den Diyarbakırlı Cemil Pşa’nın torunu Kadrî Beg’in, ve Türkiye’den Qazî Mela Wehab’ın Kürt liderleriyle görüşmek için Mahabad’ı ziyaret ettiğini” belirtir. BA(B.1ON, The Kurdish Republic…, s. 36.
[82] EAGELTON, The Kurdish Republic s. 36. Ayrıca bkz. YASSJN, Vision or Reality…, s. 146.
[83] EAGELTON. The Kurdish Republic s. 35.
[84] YASSIN. Vision or Rea]ity, s. 149.
[85] GHASSEMLOU. Kurdistan in İran. s. 106.
[86] KDP’nin kuruluş tarihi ihtilaflıdır. Eagelton ve Roosevelt’e göre, tarih Kasım 1945’tir; yani Kürt delegelerinin Bakü ziyaretinden sonradır. Yassin, bu ihtilafın KDP’nin kuruluşunun Sovyetlerin sayesinde olduğunu ve Sovyet yetkililer tarafından Komela’nın önüne konduğunu iddia edenlerin bu seyahatten sonraki tarih olan Kasım 1945’e vurgu yaptıklarını ve aksi görüşte olanların da bu tarihi seyahatten önceki bir tarih olan Ağustos 1945 olarak vurguladıklarını belirtmiştir. Diğer yandan, Hlıdır Göktaş, Qasimlo’nun İran Kürdistan Demokratik Partisi (İ-KDP)’nin kuruluş tarihini Irak Kürdistan Demokratik Partisi (I-KDP)’nin kuruluş tarihiyle karıştırmış olabileceğini söylemiştir. I-KDP’nin kuruluş tarihi Ağustos 1946’dır. Bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 56; ROOSEVELT. The Kurdish s. 127; YASSIN. Vision s. 150; GÖKTAş. Hıdır. Kürtler-II: Mahabad’dan 12 Eylül’e. 2. Basım. Alan Yayıncılık. İstanbul [tarih yok]. s. 30.
[87] bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 45; ROOSEVELT. The Kurdish, s. 127.
[88] YASSIN, Vision or Reality…, s. 151.
[89] GHASSEMLOU. Kurdistan in İran, s. 106.
[90] YASSIN. Vision or Reality…, s. 154-158; ENTESSAR, N., Kurdish Ethnonationalism, Lynne Reinner Publishers, Bou)der, London. s.20; ARFA, H., The Kurds…, s. 80.
[91] Kürt delegeleri Bakü’deki ziyarette iken, Barzani ve onu izleyenlerin İran sınırını geçtikleri haberini aldılar. Azeri Başbakan Bagirov, delegeleri Barzani’nin bir ingiliz ajanı olabileceği yönünde uyardı. Bkz. EAGELTON. The Kurdish s. 54. Barzani’nin KDP ile ilişkileri ve İran Kürdistanı’ndaki durumu ile ilgili bütün ayrıntıları için bkz. AHMBD, İ., A Personal Memoir s. 18-23.
[92] YASSIN, Vision or Reality…, s.157.
[93] EAGELTON. The Kurdish…, s. 56.
[94] FO, 371/52369, Iraq, 1945, (London, PRO, 1945)
[95] Roosevelt’e göre, “15 Aralıkta aşiret reislerinin, yeni Kürdistan Demokratik Partisi’nin liderlerinin, Mela Mustefa’nın, makineli tüfeklerle mücehhez ve bir cipte bulunan üç Sovyet yetkilisinin katıldığı bir mitingde Kürt halkının hükümeti ilan edildi ve Kürt bayrağı göndere çekildi.” ROOSEVBLT, A., The Kurdish…, s. 129.
[96] EAGELTON, The Kurdish…, s. 63; R.OOSEVELT, A., The Kurdish…, s. 129.
[97] Qazi Muhammed’in konuşmasının tam metni için bkz. Kurdistan, no:10, 4 Şubat 1946; Kurdistan, no: 11, 6 Şubat 1946; ayrıca bkz. YASSIN. Vision or Rea1ity…, s. 162; EAGELTON, The Kurdish…, s. 63.
[98] Curnhuriyet kabinesinin diğer üyeleri şunlardı: Savunma Bakanı: Mehmet Huseyn Seyfi Qazî; Haberleşme Bakanı: Kerîm Ahrnedî; Kültür Bakanı: Menaf Kerîmî; içişleri Bakanı: Mehmed Emîn Mueynî; Dışişleri Bakanı: Hecî Rehman Elhanzade; Ulaştırma Bakanı: Esmaîl Elhanzade; Ekonomi Bakanı: Hecî Mustefa Dawudî; Ticaret Bakanı: Ahmed Elahî; Tarim Bakanı: Mahmud Velîzade; Sağlık Bakanı; Seyid Mehmed Eyubî. Kadri CEMİLPAŞA, Kürdistan Hatıralan…, s. 172.
[99] Research Department. FO. “The Kurdish Problem”. March 22. 1946. 371/52369. 1raq. (London. PRO. 1946)
[100] EAGELTON. The Kurdish, s. 94.
[101] bkz. Bölüm II ve dipnot: 74.
[102] EAGELTON, The Kurdish, s. 76.
[103] bkz. Bölüm II s.
[104] Anlaşma 7 madde içermekteydi ve bunlar şöyleydi:
Madde 1: İki parti tarafından gerekli görüldüğü taktirde, her ikisinin bölgesinde de resmi temsilciler akredite edilecektir.
Madde 2: Azerbaycan’da Kürtlerin sayıca Azerilerden fazla olduğu yerlerde Kürtler devlet dairelerine alınacak ve bunun tersi de Kürdistan için geçerli olacaktır.
Madde 3: Her iki hükümet, ekonomik sorunlarla ilgilenmek üzere bir Ortak Ekonomik Komite oluşturacaklar ve bu Komitenin kararları her iki tarafın başkanları tarafından inceleme altına alınacaktır.
Madde 4: Gerekli gorülen hallerde askeri bir ittifak oluşturulacak ve gerekli yardlm karşlllk\1 olarak verilecektir .
Madde 5: İran Hükümeti ile yapılacak her türlü görüşme her iki tarafın onayı halinde yürütülebilecektir.
Madde 6: Azerbaycan Hükümeti kendi bölgesinde Kürtlerin kültürel ve dilsel ilerlemesi için adımlar atacaktır ve bunun tersi de Kürdistan’da geçerli olacaktır.
Madde 7: İki halk arasındaki tarihsel kardeşliği bozmak isteyenler veya kendi ulusal birliğini yıkmaya çalışanlar her iki ulus tarafından cezalandırılacaktır.
Aktaran: EAGELTON. The Kurdish s. 82.
[105] Bakü’ye ikinci ziyaretlerinde. Kürt delegelerine Sovyet Azerbaycanı Başbakanı Bagirov tarafından “tanklar, kariyerler, makineli tüfekler ve tüfeklerden oluşan askeri malzemelerin Mahabad’a gönderileceği” sözü verildi. EAGELTON. The Kurdish s. 45.
[106] From Rossow to the Secretary of State. Jan 2. 1946. DSDF. 891.001 . 246. (Washington. D.C. National Archive)
[107] From Geral Dooher to the Secretary of State. April 26. 1946, DSDF, 891.0014-2646. (Washington, D.C. National Archive) aynca bkz. YASSIN, Vision or Reality…, s. 168.
[108] bkz. Bolüm II ve dipnot: 73.
[109] GADDIS, Strategies of Containment. Oxford University Press, 1982, s. 99.
[110] İngilizlerin Moskova Büyükelçisi Frank Roberts. “Sovyetler Birliği her ne kadar bütün araçlarla kendi etkisini çevreye yaymaya çalışsa da, dünya devrimi artık onun programının bir parçası değildir ve Birliğin içindeki koşullarda da bu devrimci geleneğe dönmek için cesaret verici hiçbir şey yoktur” diye yazmıştır. Aktaran: Origins of the Cold War: The Novikov. Kennan and Robert’s Long Telegrams of 1946, yayma haz. K.M. Jensen, US Institute of Peace. Washington, 199156.
[111] From Kennan to the Secretary of State, March 17, 1946. FRUS. 1946, cilt 7. s.363. Aynca bkz. YASSIN, Vision or Reality…, s. 181.
[112] From Kennan to the Secretary of State, March 17, 1946. FRUS, 1946. cilt 7. s. 363.
[113] YASSIN, Vision or Reality s. 183.
[114] Policy of Information Statement on İran prepared by the Department of State. July 15. 1946. FRUS. 1946. cilt VII, s.507.
[115] From Dooher to the Secretary of State, April 26, 1946, DSDF, 891.()()14-2646. NA. Aynca bkz. From the British Embassy in Tehran to the Foreign Office. Nisan 28. 1946, FO 371/52702, İran 1946, (London, PRO. 1946)
[116] EAGELTON. The Kurdish…, s. 61.
[117] EAGELTON, The Kurdish.., s. 61
[118] İngilizlerin 1941’den itibaren İran politikası için bkz. Bolüm II.
[119] Deputy Assistant Political Adviser. Arbil, Tour notes Rawenduz-Rayat, 6-9 January, 1946, (Siyasal Danışman Yardımcısı Vekili, Erbil. 6-9 Ocak Rewanduz-Rayat Gezi Notlan) FO 371/52369, Iraq 1946. (London, PRO)
[120] McDOWAIL. A Modern History…, s.244.
[121] McDOWAIL, A Modern History s.244.
[122] YASSIN. Vision or Reality…, s. 189.
[123] OSMAN, M,. “The Mahabad Experience: Lessons Learned. Lessons Lost”. The International Journal of Kurdish Studies. c.l. sa.I-2. 1997. ss. 63-68,
[124] YASSIN. Visin or Reality s. 190.
[125] ROOSEVELT. The Kurdish s. 136.
[126] GHASSEMLOU. Kurds in İran s. 110.
[127] YASSİN, Vision or Reality…, s. 205.
[128] YASSİN. Vision or ReaJity s. 205. Ayrıca bkz. From Allen to the Secretary of State, September 6, 1946, FRUS, 1946, c.VIII, s. 514.
[129] AMBROSE, Rise to Globalism: American Foreign Policy since 1938, 7. Basım, Penguin Books, 1993.
[130] Bolşevikler, Rus devriminin kaderinin Avrupa Devrimi’ne bağlı olduğuna inanmaktaydılar. Leon Trotsky, çok iyi bilinen çalışmalarından biri olan Sonuçlar ve Olasılıklar’da “Avrupa proletaryasının doğrudan devlet desteği olmadan Rusya işçi smıfı iktidarda kalamaz ve geçici olarak aldığı üstünlüğü süregiden bir sosyalist diktatörlüğe dönüştüremez” diye yazar. (TROSKY, Leon, Results and Prospects, New Party Publications Ltd., London, 1982, s. 26.) Lenin de sık sık Avrupa Devrimi argümanını tekrar etmiştir: “en ufak şüpheye yer bırakmayacak denli açıktır ki, devrimimizin nihai zaferi, yalnız başına kaldığı taktirde, başka ülkelerde devrimci hareketler olmadığı taktirde, imkansızdır” (CARR, EH., The Bolshevik Revolution 1917-1923, c. l, Penguin Books, London, 1969, s. 53.) Bolşeviklerin Avrupa Devrimi beklentileri temelsiz bir beklenti değildi. Gerçekten de, savaş sonrası yıllarda Bolşeviklerin öngörüleri tamamen doğru çıkmıştı. Avrupa’nın tamamında devrimci kalkışmalar olmaktaydı: “Bütün bir Avrupa devrim ruhuyla dolmuş durumda. İşçiler arasında sadece derin bir rahatsızlık değil, kızgınlık ve savaş öncesi koşullara isyan duygusu da bulunmaktadır. Avrupa’nın bir ucundan diğer ucuna mevcut düzenin siyasal, ekonomik ve sosyal bütün boyutları kitleler tarafından sorgulanmaktadır.. (GEORGE, L.’den aktaran: REES, J. Defence of October., International Socialism, s.52, Ekim 1991.)
[131] JOLL., J., Europe Since 1870: An International History, Penguin Books, 1982, s. 261.
[132] Sovyet dış politikası, uluslararası sosyalizm ve Kürt sorunu bakımından ayrıntılı bir inceleme için bkz. PİROZ, B., Mahabad Kürt Cumhuriyeti, [yaymlanmamış makale], 1995.
[133] Aktaran: YASSIN, Vision or Realjly s. 200.
[134] EAGELTON. The Kurdish s. 111-112.
[135] From British Consulate General, Tabriz to Tehran, September 1l,1946, FO. 371/52702. Persia, 1946. (London. PRO, 1946)

http://www.kovarabir.com/2014/12/a-a-mahabad-cumhuriyetinin-kurulusu-ve-buyuk-guclerin-politikalari/